پروندهی داستاننویسان زن افغانستان- ۸
پژوهشگر: قدم شاهی
شفیقه یارقین دیباج از صداهای معاصر زنان افغانستان است. زنی که در جغرافیای زنستیز افغانستان از دامن قوم محروم ازبیک قد کشیده، نویسنده شده و به مدارج عالی تحصیلات و مناصب بالای سیاسی و اداری رسیده است.
او را اولین زن ازبیکتبار ذولسانین دانستهاند. هم از نظر مدارج تحصیلی و هم از نظر گسترهی کاری از زنان نامدار کشور به شمار میرود. پروندهی زنان داستاننویس افغانستان در واقع روایت زنان تأثیرگذار و الهامبخش همین زنان است؛ زنانی که با «واژهها» زندگی کرده، زندگی را معنا بخشیده و تفسیر کردهاند. این دسته از زنان راز قدرت کلمات را دریافتهاند. یکی از اهداف پروندهی داستاننویسان زن افغانستان، کشف قدرت کلمات است که زنان نویسنده به آن رسیدهاند. صدایی که معرف صدای زنان افغانستان است. برخی از زنان داستاننویس، به غیر از داستاننویسی، کارنامهی حجیم دیگری نیز دارند: پژوهش، روزنامهنگاری، فعالیتهای سیاسی و مدنی، مانند شفیقه یارقین دیباج. معرفی این زنان در شرایط تاریک و بستهی دورهی طالبانی، نگاه ویژهای به نقد دورهی حاضر حکمرانی در افغانستان نیز دارد. بدین معنی که اگر زنان افغانستان توانایی دارند کارنامهی درخشانی از خود به جا بگذارند، پس چرا در شرایط کنونی از تمام لایهها و سطوح زندگی فردی و جمعی حذف شدهاند؟
۱. کارنامهی نویسندگی، سرایش و پژوهش
شفیقه یارقین دیباج، شاعر، داستاننویس، پژوهشگر و مترجم ادبی. آثار ادبی و مقالاتش در نشریات افغانستان، ازبیکستان، تاجیکستان، ایران، اتریش و ایتالیا منتشر شده است. شاعر ذولسانینی که زبان مادریاش ازبیکی است، اما بیشترین آثار خود را به فارسی نوشته است. آثار او در نشریههای داخلی چون خراسان، کابل، ژوندون، ملیتهای برادر، غرجستان، حجت، تربیت، صدف، چاووش، روزنه، انگار، کابل تایمز، انیس، اصلاح، یولدوز منتشر شده است.
الف. داستاننویسی
او در کارنامهی داستاننویسی خود چند اثر دارد که عبارتاند از: مجموعهداستان کوتاه به زبان ازبیکی به نام ینه کوریشگونچه (به امید دیدار)، که در سال ۱۳۸۶ خ. از سوی انجمن قلم افغانستان در کابل منتشر شده است. از دیگر آثار داستانی او، قازهای کودکربا، داستان کودک است که از سوی انتشارات سازمان حمایت اطفال افغانستان در کابل، در سال ۱۳۹۵ خ. چاپ و منتشر شده است. همچنین یولبرسچه نیگه اورمانگه قاچدی (داستان کودک) را بنیاد ملی ادبیات کودک، کابل، در سال ۱۳۹۸ خ. چاپ و منتشر کرده است.
ب. مجموعهی شعر
شفیقه یارقین دیباج افزون بر داستاننویسی، چندین دفتر شعر نیز به چاپ رسانده است. او شعرهای فارسی خود را با تخلص «دیباج» و شعرهای ازبیکی خود را با تخلص «یارقین» سروده است.
مجموعه شعرهای او عبارتاند از:
– به زبان ازبیکی: اویغاق توشلر (مجموعهی رباعیات و شعرهای ازبیکی، کابل، ۱۳۸۹ خ)؛ ایپک قنات قلدیرغاچ (مجموعهی شعر ازبیکی برای کودکان، کابل، ۱۳۸۹ خ)؛ آلیسدن بیر سیس (به زبان اوزبیکی، کابل، ۱۳۸۸ خ).
– به زبان فارسی: شرم شبنم (دفتر شعر به فارسیدری، کابل، ۱۳۸۹ خ)؛ لحظههای بیشتاب (دفتر شعر، ۱۳۸۹ خ)؛ کوچ فرشتهها (دفتر رباعیها و دوبیتیها، کابل، ۱۳۸۹خ)؛ رها در باد (دفتر شعر، کابل، ۱۳۸۹ خ)؛ از تبار بهاری دیگر (دفتر شعر، کابل، ۱۳۸۹ خ)؛ شعر و رنگآمیزی (آشنایی با میوهها)، شعر کودک، کابل، ۱۳۹۶ خ.
ج. آثار به کوشش فردی چاپشده
کتابهای چاپشده به کوشش او عبارتاند از: نقد دیوان ظهیرالدین محمد بابر (به زبان فارسیدری، ۱۳۶۲ خ)؛ دیوان نادره بیگم (۱۳۶۸ خ)؛ بابرگه ارمغان (ارمغان به بابر) (۱۳۶۲ خ)؛ نصابالصبیان (۱۳۶۲ خ)؛ دیوان شاه غریب میرزا غریبی (با الفبای سریلیک، تاشکند، ۱۳۷۹ خ)؛ زندهگانی و آثار کامران میرزا (تاشکند، ۱۳۷۷ خ)؛ دیوان بابر (با الفبای سریلیک، تاشکند، ۱۳۸۲ خ)؛ دریا در گوهر (دیوان کامل ظهیرالدین محمد بابر، کابل، ۱۳۸۷ خ)؛ دیوان شاه غریب میرزا غریبی (کابل، ۱۳۸۸ خ)؛ کامران میرزا نینگ حیاتی و ایجادی (کابل، ۱۳۸۸ خ)؛ ایپک تالهلری (تذکرهی شاعران زنان اوزبیک افغانستان، کابل، ۱۳۸۹ خ)؛ کوچ خورشید (گزینه یشعرهای فارسیدری، تهران، ۱۳۹۱ خ)؛ دل آهنگلری (مجموعهی شعر افغانستانیهای مهاجر در تاشکند، ۱۳۸۲ خ)؛ یولدوزلر ایزیدن (مجموعهی شعر شاعران جوان ازبیکی افغانستان، کابل، ۱۳۹۲ خ)؛ سبکبار (مجموعهی شعر محمدقاسم قاضیزاده برق، کابل، ۱۳۸۸ خ)؛ آب و آتش (مجموعهی شعر محمدکریم ذره عظیمی، کابل، ۱۳۸۸ خ)؛ یورهک سرلری (مجموعهی شعر شرعی جوزجانی، کابل، ۱۳۸۸ خ)؛ بهار آرزو رسیده (مجموعهی شعر جمیله ایثار، کابل، ۱۳۸۸ خ)؛ ایزلب تاپگوم یولیمنی (مجموعهی شعر محمدیوسف فایض، کابل، ۱۳۹۱ خ).
همچنین تصحیح و ویرایش کتابهای درسی ازبیکی (صنوف ۱ تا ۱۲ مکاتب عمومی افغانستان) میان سالهای ۱۳۸۶ تا ۱۳۸۸خ از جمله کارهای او است.
د. آثار به کوششی و تألیفی مشترک چاپشده
سیمای میر علیشیر نوایی (کار مشترک با محمدحلیم یارقین، به زبان فارسی، ۱۳۶۹ خ)؛ بابر منگولیگی (جاودانگی بابر) (کار مشترک با محمدحلیم یارقین، ۱۳۷۲ خ)؛ ترکی آتلر سوزلیگی (فرهنگ نامهای ترکی) (کار مشترک با محمدحلیم یارقین، چاپ شبرغان، ۱۳۷۷ خ)؛ دربارهی زبان، خط و فرهنگنویسی ترکی (ازبیکی) (کار مشترک با محمدحلیم یارقین، کابل، ۱۳۸۶ خ)؛ فرهنگ ازبیکی به فارسی، در دو جلد (کار مشترک با محمدحلیم یارقین، تهران، ۱۳۸۶ خ).
ه. ترجمههای چاپشده
از جمله ترجمههای او میتوان به این موارد اشاره کرد: ترجمهی اشعار منتخب فروغ فرخزاد به ازبیکی (کابل، انجمن قلم، ۱۳۸۸ خ)؛ ترجمهی ۱۶۰ رباعی مولوی به ازبیکی؛ ترجمهی بخشی از بابرنامه و سرودههای بابرشاه از ازبیکی به فارسی؛ نیتیلماجی (ترجمهی منثور و تلخیصشدهی برخی قصههای مثنوی، انجمن قلم افغانستان، کابل، ۱۳۸۶ خ)؛ قیته توغیلگن پری کویلهیدی؛ بابرنامه (واقعات کابل)، ترجمهی فارسی، انتشارات وزارت امور خارجه، کابل، ۱۳۸۸ خ.
۲. تعلیمات و تحصیلات
یارقین دیباج از جزو زنان دانشآموخته با عالیترین مدارج دانشگاهی است. او نمایندهی زنان درسخواندهای است که امروز کشورشان به زندانی برای زنان بدل شده است. پس از کوچ خانوادهاش از سرپل به مزار شریف، تا صنف ششم در لیسهی سلطان رضیه درس خواند و از صنف هفتم، به سبب تغییر محل کار پدرش، در لیسهی رابعهی بلخی کابل به تحصیل ادامه داد. در سال ۱۳۵۱ خ. سند صنف دوازده را به دست آورد و پس از موفقیت در امتحان کانکور، وارد دانشگاه کابل شد. در سال ۱۳۵۵ خ. با درجهی لیسانس از دیپارتمنت ژورنالیزم دانشکدهی ادبیات و علوم بشری دانشگاه کابل فارغالتحصیل گردید. سپس در سال ۱۳۷۷ خ. از رسالهی دکترای خود با عنوان «زندگی و آثار کامران میرزا پسر ظهیرالدین محمد بابر» در انستیتوت زبان و ادبیات ازبیکی آکادمی علوم ازبیکستان دفاع کرد و دیپلم PhD خود را به دست آورد.
۳. کارنامهی آموزشی
او در عرصهی آموزش نیز جایگاه بلندی دارد. به مدت سه سال در انستیتوت پیداگوژی میرعلیشیر نوایی جوزجان استاد افتخاری بوده و مدتی نیز در معارف افغانستان به عنوان معلم کار کرده است.
۴. کارنامهی مطبوعاتی
افزون بر فعالیتهای یادشده، یارقین دیباج در حوزهی مطبوعات و رسانه نیز کارنامهی درخور تأمل دارد. از جمله: مدیرمسئول و ویراستار فصلنامهی تربیت (ارگان نشراتی وزارت معارف افغانستان)، مدیرمسئول مجلهی ماهانهی «سنا» (ارگان نشراتی مجلس سنای افغانستان)، گوینده و تهیهکنندهی برنامهی هفتگی صدای سنا در رادیو و تلویزیون ملی، مدیر برنامههای ادبی رادیو و تلویزیون افغانستان، عضو هیأت تحریر مجلهی سینا (ارگان نشراتی رایزنی فرهنگی جمهوری اسلامی ایران در ازبیکستان)، عضو هیأت تحریر مجلهی خراسان (ارگان نشراتی آکادمی علوم افغانستان)، عضو شورای مرکزی اتحادیهی ژورنالیستان افغانستان، ویراستار مجله ژوندون (ارگان نشراتی انجمن نویسندهگان افغانستان)، و عضو هیأت رئیسه و شورای مرکزی انجمن شعرا و نویسندگان افغانستان.
۵. کارنامهی سیاسی و اداری
دکتر یارقین دیباج مسئولیتهای متعددی در پستهای مختلف داشته است. در سال ۱۳۸۱ خ. به عضویت لویه جرگهی اضطراری از شهر سرپل انتخاب شد. از دیگر مسئولیتهای او میتوان به ریاست شورای علمی وزارت معارف، مشاوریت نصاب تعلیمی وزارت معارف، ریاست امور تربیتی وزارت معارف، معینیت مسلکی وزارت امور زنان، ریاست شورای اسلامی زنان جوزجان، مشاوریت فرهنگی والی جوزجان، ریاست عمومی نشرات و تبلیغات مجلس سنا، ریاست اسناد و ارتباط آکادمی علوم افغانستان، عضویت کمیسیون رسانهها در وزارت اطلاعات و فرهنگ، عضویت هیأت رهبری فوند بینالمللی بابر در ازبیکستان، عضویت اتحادیهی سراسری هنرمندان افغانستان مقیم امریکا، عضویت انجمن «قلم» افغانستان، عضویت هیأت رهبری انجمن فرهنگی ظهیرالدین محمد بابر، عضویت جرگهی ملی مشورتی صلح در سال ۱۳۸۸ خ، عضویت انتخابی لویه جرگهی حکومت دکتر نجیبالله، عضویت شورای مرکزی انجمن فرهنگی میرعلیشیر نوایی، و عضویت علمی ارشد در آکادمی علوم ازبیکستان و آکادمی علوم افغانستان اشاره کرد.
۶. جوایز و مکافات
او به خاطر فعالیتهای پژوهشی، ادبی و اداری جوایز، مدالها، نشانها، ترفیعات فوقالعاده، تقدیرنامههای درجه اول و مکافات نقدی دریافت کرده است. مهمترین آنها عبارتاند از: جایزهی بینالمللی دکتر محمد معین در سال ۱۳۹۰ خ. از جمهوری اسلامی ایران، مدال عالی دولتی افغانستان (ملالی) در سال ۱۳۹۰ خ، مدال عالی دولتی افغانستان (غازی میر بچه خان) در سال ۱۳۸۹ خ، جایزهی بهترین کتاب سال ۱۳۸۷ خ از جمهوری اسلامی ایران برای کتاب فرهنگ دو جلدی اوزبیکی به فارسی، جایزه و مدال فوند بینالمللی بابر از جمهوری ازبیکستان در سال ۱۳۷۷ خ، جایزهی «آزادی» مجتمع جامعهی مدنی افغانستان (مجما) در سال ۱۳۸۶ خ، جایزهی صلح سیمرغ از بنیاد بینالمللی میراثهای فرهنگی آسیا (آرمانشهر) در سال ۱۳۹۷ خ، جایزه و دیپلوم مقام دوم قصهی کودک از مسابقهی آنلاین «بنیاد بینالمللی استعدادهای جهان» در قزاقستان در سال ۱۳۹۹ خ، جایزهی ادبی «حکیم ناصر خسرو بلخی» در جمهوری دموکراتیک افغانستان، دو جایزهی مطبوعاتی از وزارت اطلاعات و فرهنگ، چند مدال صداقت، دو نشان افتخار و تعدادی تحسیننامه از سوی دولت جمهوری دموکراتیک و جمهوری اسلامی افغانستان.
۷. توانمندیها و تواناییهای ارتباطی
تذکرهنویسان شفیقه یارقین دیباج را دارای تواناییهای ارتباطی میدانند. او علاوه بر زبانهای فارسی، ازبیکی و پشتو، با زبانهای انگلیسی، سوئدی، روسی، ترکی و اردو نیز آشناست و میتواند از آنها در کارهای پژوهشی خود بهره ببرد. به کمک همین تواناییها، او به زبانهای فارسیدری، اوزبیکی و پشتو شعر، داستان، مقاله، رساله و کتابهای پژوهشی و علمی نوشته است.
۸. وضعیت مدنی
شفیقه یارقین دیباج در تاریخ سوم قوس ۱۳۳۴ خ. در ولایت سرپل، گذر تکاخانه (قاضیخانه)، به دنیا آمد. سه ساله بود که خانوادهاش از سرپل به شهر مزار شریف کوچ کرد. پدرش، میرزا محمدقاسم قاضیزاده برق، خوشنویس، شاعر و وکیل پارلمان در دورهی هفتم شورای ملی افغانستان بود و اشعار انتقادی میسرود. مجموعهای از اشعار او بهنام «سبکبار» با همکاری شفیقه یارقین دیباج در کابل چاپ و منتشر شده است. وی از جملهی تبعیدیانی است که اکنون در پایتخت سویدن زندگی میکند.
