پروندهی داستاننویسان زن افغانستانی (۲)
داستاننویسی زنان افغانستانی، بازتابدهندهی صدای زنان این سرزمین است؛ سرزمینی آکنده از تبعیض جنسیتی، سانسور، ناامنی، بیثباتی، بیصدایی، جنگ، جدال و جنون. در این میان، داستاننویسی زنان افغانستان، صدای انسانهای در حاشیه، گمنام و «نادیدهگرفتهشده» است که در آثارشان انعکاس یافته است. زنانی که تجربیات زیستی و رد پایشان را در قالب روایت با دیگران در میان گذاشتهاند.
این پرونده تلاشی است برای بازشناخت چهرههایی زنان نویسندهی افغانستان و معرفی کارنامهی ادبی آنان که هر یک در زمانهی پر فشار زیسته و نوشتهاند. در هر شماره با یک یا چند زندگینامه و کارنامهی ادبی آنان همراه میشویم، به نیت حفظ حافظهی ادبی و ارج نهادن به صداهایی که نمیباید خاموش بمانند. این پرونده را از آغاز داستاننویسی تا روزگار معاصر دنبال خواهیم کرد.
نویسنده: علی پیام
معصومه عصمتی وردک
پروندهی زنان داستاننویس افغانستان، در حاشیهی خود، نمایشدهندهی لیاقتها و تواناییهای مدیریتی است؛ تواناییهای زنانی که علاوه بر نویسندگی، در ساختار قدرت، سیاست و فرهنگ نیز خوش درخشیدند و پستهای کلیدی حکومتی و فرهنگی را عهدهدار شدند. از این رو، این پرونده، گواه توانمندی مدیریتی و اجتماعی زنان کشور نیز است؛ یعنی در گذشتهها، بهویژه در حکومتهای دموکراتیک، فرصتها و موفقیتهای زنان افغانستان بهتر بوده است. بنابراین این پرونده میتواند یک مقایسه بین حال و گذشته نیز باشد.
از میان این زنان، نام معصومه عصمتی وردک برجسته است. به گواهی تذکرهنویسان او دومین داستاننویس زن افغانستان، پس از ماگه رحمانی به شمار میرود. از وی مجموعهداستان کوتاهی، که منابع و مأخذ نام آن را یاد نکردهاند، در سال ۱۳۳۳ منتشر شده است. این مجموعهداستان، برای وی جایزهی آریانا را به ارمغان آورد.
معصومه عصمتی وردک، فرزند عبدالخالق، زادهی سال ۱۳۰۹ خورشیدی، در محلهی نوآباد دهافغانان شهر کابل است. خانم وردک آموزشهای ابتدایی و متوسطه را در دبیرستان ملالی به پایان رساند. مدرک لیسانس خود را از دانشکدی تعلیم و تربیت دانشگاه کابل به دست آورد. مدتی را بهعنوان معلم در لیسهی ملالی و زرغونه خدمت کرد. سپس برای ادامهی تحصیلات عالی به امریکا رفت. در ایالت شیکاگو، در نشنل کالج در رشتهی تعلیم و تربیت فوق لیسانس گرفت.
زمانی که معصومه به افغانستان بازگشت، در سال ۱۳۲۷ خورشیدی، در وزارت معارف استخدام شد و در دبیرستان ملالی به تدریس پرداخت. پس از آن، در سال ۱۳۳۶ خورشیدی در دفتر مدارس بهعنوان ناظر عمومی دخترانه (مفتش عمومی مکاتب دخترانه) به خدمت در وازت معارف ادامه داد.
در سال ۱۳۳۷ خورشیدی بهعنوان مدیر دبیرستان زرغونه مشغول بود. در سال ۱۳۳۹ خورشیدی مدیر دفتر مدارس عمومی دخترانه شد. همزمان، مدیریت مجلهی «نجونو روزل» (تربیت دختران) و همچنین مدیریت افتخاری «صندوق معلم» را به عهده گرفت.
او در سال ۱۳۴۳ خورشیدی، عضو کمیسیون مشورتی قانون اساسی بود. سپس در همان سال به سِمت نمایندهی مردم در لویهی جرگه شرکت کرد. در سال ۱۳۴۴، بهعنوان وکیل منتخب مردم قندهار به شورای ملی، نخستین مجلس «دههی دموکراسی» یا مجلس دوازدهم، راه یافت.
عصمتی وردک تا سال ۱۳۴۸ وکیل شورا بود. در سالهای ۱۳۵۷ و ۱۳۵۸، دوباره به تدریس در مدارس ملالی و سیدجمالالدین افغان روی آورد. در این زمان در افغانستان کمونیستها بر سر کار آمده بودند. در سال ۱۳۵۹ عضو آکادمی علوم افغانستان شد. سپس به مدت پنج سال در دانشکدههای ادبیات و اقتصاد دانشگاه کابل به تدریس پرداخت. وی از جمله زنانی است که در زمان حاکمیت حزب دموکراتیک خلق به قدرت رسید.
ابتدا وی رهبری شورای سراسری زنان افغانستان را به عهده گرفت. سپس در زمان حکومت جمهوری افغانستان، به رهبری دکتور نجیبالله، در کابینهی خالقیار بهعنوان وزیر تعلیم و تربیت افغانستان برگزیده شد و همزمان رئیس کمیسیون ملی یونسکو در کابل بود.
گفتنی است که عصمتی وردک از بنیانگذاران میرمنو ټولنه (انجمن نهضت زنان افغانستان) نیز است.
معصومه عصمتی وردک پس از سقوط حکومت دکتر نجیبالله و آغاز جنگهای داخلی افغانستان را ترک کرد و در فرانسه ساکن گشت. سرانجام روز پنجشبه ۲۲ قوس ۱۳۸۶ در شـهر مولـوز فرانسـه درگذشـت.
علاوه بر مجموعهداستان کوتاه، از جملهی آثار مهم او، کتابهای «خوشالخان کیست»، «انکشاف موقف زن از زمان احمدشاه ابدالی الی سلطنت امیر عبدالرحمان خان»، «زنان نامور جهان» و دو کتاب به زبان پشتو و «نقش و موقف زنان در زمان امیر حبیبالله خان الی نهضت امانی» هستند. وی از طرف نهادهای ملی و بینالمللی مورد تقدیر و تحسین قرار گرفته و جوایز و القابی نیز به او اهدا شده است. از جمله لقب «شایستهی فرهنگ»، جایزهی آریانا و مدال «پوهنه»، جایزهی کمیسـیون ملـی زنـان هنـد از سوی ایندیـرا گانـدی و جایـزهی کمیســیون زنـان حقوقـدان ایرانـی اشــاره کـرد.
