گزارشگر: ملیحه افضلی
پس از تسلط طالبان بر افغانستان در سال ۲۰۲۱، فضای فعالیت هنرمندان، نویسندگان، معترضان و فعالان فرهنگی به شدت محدود شده است. بازداشت اخیر سید غفار آغا، هنرمند و نوازندهی دمبوره، که پس از سالها اقامت در ایران، به کشور بازگشته بود، بار دیگر نگرانیها دربارهی سرکوب سیستماتیک هنر و آزادی بیان در افغانستان را افزایش داده است.
سید غفار آغا مدتی پیش از ایران به افغانستان بازگشت و درخواست عفو عمومی کرده بود، اما توسط استخبارات طالبان در کابل بازداشت شد. طالبان تاکنون دلیل رسمی این بازداشت را اعلام نکردهاند. بازگشت او نمونهای از چالشهای جدی است که بسیاری از هنرمندان پس از بازگشت طالبان با آن مواجه شدهاند؛ محدودیت فعالیتهای هنری، فشار، تهدید و در نهایت مجبور به سکوت یا مهاجرت شدن.
طالبان هنر را نه بهعنوان یک بیان فرهنگی، بلکه به مثابهی تهدیدی علیه روایت ایدئولوژیک خود میبینند. موسیقی و آوازخوانی برای هنرمندان تنها راهی برای مقاومت و بیان فرهنگی است، اما در نگاه این گروهِ افراطی، هنرمندانی که این مسیر را دنبال میکنند گناهکار و مخالف شریعت معرفی میشوند. تجربهی چهارسال گذشته نشان داده است که هنرمندان با بازداشت، شکنجه، آتش زدن آلات موسیقی و تبعید مواجه شدهاند.
سید غفار آغا نمونهی آشکاری این وضعیت است. هنرمندی که برای فرار از زندان طالبان به ایران مهاجرت کرده بود، اما به دلیل مشکلات مهاجرتی دوباره به افغانستان بازگشت و اکنون در زندان طالبان به سر میبرد. این وضعیت نشان میدهد که حتی بازگشتکنندگان با تجربهی زندگی متفاوت، بهعنوان افرادی بالقوه خطرناک دیده میشوند و مورد بازجویی، تهدید و محدودیت قرار میگیرند.
گزارشها نشان میدهد که این نمونه یک مورد فردی نیست. یک سال پیش نیز سید رحیم سعیدی، یکی دیگر از فرهنگیان افغانستان، در زندان طالبان به سر میبرد. این نمونهها نشان میدهد که بازداشت هنرمندان و فعالان فرهنگی بخشی از سیاست عامدانه طالبان برای سرکوب هنر و آزادی بیان است.
سابقهی عملکرد طالبان نیز نشان میدهد که حذف نظاممند هنر بخشی از سیاست تثبیت قدرت آنان بوده است. در دورهی نخست حاکمیت طالبان، موسیقی به طور کامل ممنوع شد، آلات موسیقی شکسته و سوزانده شده و سینماها، سالنهای تئاتر تعطیل گردید.
پس از بازگشت دوبارهی طالبان، این روند با شدت و شکلهای جدید ادامه یافته است.
آموزش هنر محدود یا متوقف شد، نمایش آثار هنری ممنوع گردید و بسیاری از هنرمندان ناچار به سکوت، مهاجرت یا فعالیت مخفیانه شدند.
انستیتوت ملی موسیقی افغانستان در تبعید اعلام کرده است که در چهارسال گذشته، محدودیتهای طالبان موسیقی و هنرمندان افغانستان را به شدت متأثر کرده و بسیاری از هنرمندان با مشکلات اقتصادی جدی مواجهاند. احمد ناصر سرمست، رئیس این انستیتوت، میگوید: «آلات موسیقی شکسته شده و اکثریت هنرمندان تهدید و زندانی شدهاند.»
بازداشت هنرمندان در چنین فضایی نه یک اقدام موردی، بلکه بخشی از سیاست عامدانهی طالبان برای خاموشکردن حافظهی فرهنگی و جلوگیری از شکلگیری مقاومت نرم در جامعه است. ادامهی این سیاست باعث فرار، مهاجرت یا عدم بازگشت هنرمندان به وطن و ضربهی اقتصادی و فرهنگی به جامعه میشود.
بازداشت سید غفار آغا نمونهای از سیاست گستردهی طالبان برای سرکوب صداهای مستقل فرهنگی است؛ سیاستی که آیندهی هنر و هویت فرهنگی افغانستان را با تهدید جدی مواجه کرده است.
