پرونده‌ی داستان‌نویسان زن افغانستان- ۲۳
پژوهشگر: قوم‌شاهی
۱
«سر و صورتش بیشتر از همه‌ی روزها پندیده بود. کنارش نشستم و گفتم: چرا این‌قدر چاق شده‌ای؟ سر و رویت و چشم‌هایت باد کرده. لبخندی تمسخرآمیزی زد و گفت: تو هنوز چوچه مرغ هستی. هر وقت صابون شوهر به جانت مالیده شود، باز می‌فامی که گپ چیست؟… چشمانش چقور شده بود و دور چشمانش کبود شده بود. می‌گفت که دیروز برادرم با مشت به چشمانش زده است…»
۲
یادآوری: ما در نمایه‌ی داستان‌نویسان زن افغانستان، از نظر تقویم تاریخ، در سال‌های پایانی دهه‌ی ۵۰ خورشیدی قرار داریم. سارا رضایی، داستان‌نویس، نویسنده، فعال حوزه‌ی آگاهی‌بخشی درباره‌ی حقوق زنان و بهداشت و درمان از جزء دسته داستان‌نویسان افغانستان متولدین دهه‌ی ۵۰ خورشیدی است.
وی در جایی، در گفت‌وگویی گفته است: «تلاشم این بوده تا در قالب خاطره یا داستان، هرآنچه به نام درد و رنج برای برای زنان روا داشته است، انعکاس بدهم تا سهم خود را در مبارزه‌ی به‌دست‌آوردن حقوق زنان ادا کرده باشم.»
بنابراین، وی صدای زنانی است که بی‌هیچ صدایی زندگی کرده‌اند.
کارنامه‌ی آثار داستانی
سارا رضایی از سال ۱۳۸۲ به نوشتن شروع کرد؛ سالی که تا تاریخ نگارش این روایت، ۲۳ سال را دربر می‌گیرد؛ دقیقاً هم‌زمان با تأسیس دولت انتقالی به رهبری حامد کرزی.
زمانی که افغانستان در دوره‌ی گذار و انتقال از اشغال توسط گروه تروریستی طالبان به دولت انتقالی گام گذاشته بود. سالی که بذر امید کاشته شده بود تا افغانستان به وضعیت ثبات سیاسی و دموکراسی برسد. سالی که لبریز از امید و آرزوهای بسیار بلند برای افغانستان و مردمانش بود.
شروع کار نویسندگی سارا رضایی محصول چنین وضعیت سیاسی افغانستان است. این نویسنده به گفته‌ی خودش (در جایی در گفت‌وگویی گفته) تا کنون ۳ کتاب نوشته است. اما این پژوهش فقط به دو کتابش دسترسی پیدا کرده است: مجموعه داستان «درد کهنه» و «خانه‌ی امید» مجموعه خاطرات زنان.
مجموعه داستان
«درد کهنه» مجموعه داستانی که در سال ۱۳۹۷ از سوی انتشارات امیری در کابل چاپ شد. این مجموعه داستان دربردارنده‌ی مسائل زنان افغانستان است. هریک از این داستان‌های کوتاه زندگی زنان رنج‌دیده‌ی افغانستان را بازگو می‌کند. روایت‌هایی که زخم سرگذشت واقعی زنان افغانستان را روایت می‌کند. مادری که به ناحق طعمه‌ی خشونت می‌شود، بازوانش شکسته می‌شود، انگشتانش قطع می‌شود و آخر سر به خانه‌ی پدرش فرستاده می‌شود. سرنوشت مشترک بی‌شمار زنان در جغرافیایی به نام افغانستان؛ یا مادری که با کودکش در کولاک و سرمای زمستان در مسیر تردد مردم می‌نشیند تا مردم کمکش کند. تا مادر نان خشکی تهیه کند و در سرمای سوزان در خیمه‌ای که بوی مرگ در آن هردم می‌پیچد شب را سپری کند.
این مجموعه داستان، صدای زنان «بی‌صدا»ی افغانستان است. روایت‌هایی حاکی از واقعیت‌های زندگی زنان افغانستان. اهمیت داستان‌نویسی زنان افغانستان در همین ارائه‌ی روایت‌های زندگی زنان بی‌صداست که این داستان‌ها یک نمونه از کارهای داستانی زنان داستان‌نویس کشور را نشان می‌دهد.
سارا رضایی راوی روایت زنان افغانستان است. آنجا که در مجموعه درد کهنه روایت می‌کند: «سر و صورتش بیشتر از همه‌ی روزها پندیده بود. کنارش نشستم و گفتم: چرا این‌قدر چاق شده‌ای؟ سر و رویت و چشم‌هایت باد کرده. لبخندی تمسخرآمیزی زد و گفت: تو هنوز چوچه مرغ هستی. هر وقت صابون شوهر به جانت مالیده شود، باز می‌فامی که گپ چیست؟… چشمانش چقور شده بود و دور چشمانش کبود شده بود. می‌گفت که دیروز برادرم با مشت به چشمانش زده است…»
و چنین است که زنان داستان‌نویس افغانستان، افشاگران پشت پرده‌ی زندگی زنان کشورش است؛ آن‌گونه که سارا رضایی در مجموعه داستان «درد کهنه» نقاب از چهره‌ی ناموزون و خشن و ناانسانی جامعه‌ی مردسالار، زن‌ستیز و زن‌کش افغانستان برداشته است.
مجموعه خاطرات زنان
مجموعه خاطرات «خانه‌ی امید» در سال ۱۳۹۵ از سوی مؤسسه‌ی ندای زن، در هرات چاپ و منتشر گردید. کتابی که مجموعه‌ای از خاطرات زنان افغانستان را دربر می‌گیرد. گوشه‌ها و حاشیه‌های زندگی زنانی که در سترون و سکوت، درد خود را در درونش خورده‌اند.
هم‌چنین این کتاب بازتاب تجربه‌های زنان افغانستان در قالب خاطره‌نویسی نیز است؛ ژانری که فرصتی به دست داده تا زنان بتوانند روایت زندگی خود را بازگو کنند. کتابی که موضوعاتی مانند خشونت علیه زنان، تبعیض جنسیتی و ناآگاهی زنان از حقوق زنان افغانستان را برملا می‌کند.
کارنامه‌ی فعالیت‌های مطبوعاتی
اولین نوشته‌های سارا در دوران مهاجرت در ایران در نشریه‌ی «الزهرا» ارگان نشراتی بخش فرهنگی کمیسیون زنان حزب وحدت اسلامی منتشر شد. سپس پس از برگشت به کشور همکاری قلمی‌اش را با نشریات مختلف ادامه داد. نشریه‌های چون هفته‌نامه‌های «بهار»، روزنامه‌ی «جامعه‌ی باز»، روزنامه‌ی «هشت صبح»، ماهنامه‌ی «حقوق بشر» ارگان نشراتی کمیسیون مستتقل حقوق بشر افغانستان، «ندای زن»، «خبرگزاری زنان»، «جام غور»، «شبکه‌ی زنان افغانستان»، مجله‌ی «جام غور»، روزنامه‌ی «راه مدنیت»، «ارشاد نسوان»، «میرمن»، «آسمایی»، «راه امین»، ماهنامه‌ی «جام» و «فیروزکوه».
هم‌چنین وی تجربیاتی در زمینه‌ی گزارشگری و گردانندگی برنامه‌ی رادیویی نیز دارد. مثلاً گزارشگری در هفته‌نامه‌ی «اقتدار ملی»، ارگان نشراتی حزب اقتدارملی را در کابل و گردانندگی رادیو «راه فردا» در کابل.
تعلیمات و تحصیلات
سارا رضایی آموزش قرآن‌کریم و تعلیمات دینی را نزد پدرش آموخت. مکتب ابتدایی و متوسطه را در مکتب معروف نمبر هشت خواند. سپس بقیه‌ی دوره‌ی تعلیمی را در دیار هجرت به پایان برد. وی در رشته‌ی نسائی و ولادی دوره‌ی فشرده‌ی آموزشی را در شهر اصفهان ایران خواند. سپس رشته‌ی حقوق را در دانشکده‌ی حقوق تحصیلات عالی خواجه عبدالله انصاری در شهر هرات به اتمام رساند.
کارنامه‌ی فعالیت‌های اداری
سارا رضایی در طول دوره‌های مختلف فعالیت‌های خویش فعالیت اداری نیز در کارنامه‌ی خویش دارد. ما فقط به موارد زیر دسترسی پیدا کردیم:
• مسئول دفتر «ندای زن» در ولایت غور، ۱۳۹۱ خورشیدی؛
• راه‌اندازی و مدیریت «خانه‌ی امن» در ولایت غور؛
• مسئول نمایندگی «مجتمع جامعه‌ی مدنی» در حوزه‌ی جنوب غرب؛
• معاون بخش نظارت و بررسی دفتر ولایتی کمیسیون مستقل حقوق بشر ولایت غور از سال ۱۳۸۷ تا ۱۳۹۱ خورشیدی؛
• کارمند اجتماعی پروژه‌ی کمک یوسایدی از یازدهم ثور ۱۳۷۹ تا ۱۰ جدی ۱۳۹۸.
هجرت
سال ۱۳۸۵ خورشیدی، سال مهم در تاریخ معاصر افغانستان است. قانون اساسی مدرن تصویب شد و انتخابات ریاست جمهوری، پارلمانی و شوراهای ولایتی را تجربه کرد. با این حال، افغانستان هم‌چنان درگیر جنگ با گروه تروریستی طالبان بود. حملات انتخاری و بمب‌گذاری افزایش یافته بود و اقتصاد افغانستان وابسته به کمک‌های خارجی بود.
اما وضعیت زنان در چنین سالی در وضعیت بهتری قرار داشت؛ مثلاً دسترسی دختران و زنان به آموزش، ورود به دانشگاه، فعالیت‌های اداری و رسانه‌ای زنان، مشارکت در امور سیاسی، اجتماعی و اقتصادی زنان از مواردی است که در این سال جریان دارد. با این حال، خشونت علیه زنان آمار بالایی دارد؛ طوری که کمیسیون مستقل حقوق بشر در همین سال ۷۰۴ مورد خشونت علیه زنان و ۸۹ مورد ازدواج اجباری و ۵۰ مورد خودسوزی زنان را منتشر کرد.
هم‌چنین در چنین سالی، حضور زنان در عرصه‌ی فعالیت‌های رسانه‌ای و فرهنگی قابل توجه است. حضور زنان در روزنامه‌ها، رادیوها، تلویزیون‌ها و نشریات مستقل نیز از جمله مواردی است که در این سال چشمگیر است. سارا رضایی در چنین سالی، پس از عمری زندگی در مهاجرت به کشورش برگشت.
اما گویا سرنوشت مردم افغانستان با آوارگی و مهاجرت گره خورده است؛ زیرا سارا رضایی پس از ۱۷ سال زندگی در وطن، بار دیگر کوله‌بار هجرت را بر دوش کشید و رفت؛ اما این بار خیلی دور: آلمان. او سه سال پیش به همراه همسرش سید جواد علوی، فعال حقوق بشر و فعال سیاسی افغانستان، را ترک کرد.
۳
زندگی شخصی
سال ۱۳۵۶ خورشیدی دوره‌ی جمهوری محمدداوود خان بود که سارا رضایی در سرکاریز «قلعه‌شاده» در شهر کابل زاده شد. از استقرار نظام جمهوری و سقوط پادشاهی ۳ سالی گذشته بود. افغانستان داشت آماده می‌شد برای دگرگونی سیاسی. درست یک سال بعد، کودتای حزب دموکراتیک خلق، نظام جمهوری را درهم پیچید.
در این زمان، قانون اساسی دوره‌ی جمهوری داوود خان، بر برابری حقوق و تکالیف زنان و مردان برابر اساسات قانونی تأکید داشت؛ اما عملاً این برابری حقوق و تکالیف در سطوح اجتماعی موجود نبود. داستان‌نویسی که از دهه‌ی ۴۰ خورشیدی وارد مرحله‌ی جدی شده بود. در سال ۱۳۵۶ زنان افغانستان وارد جریان زنده‌ی ادبیات داستانی شدند.
در چنین سالی سارا رضایی دیده به جهان گشود. شاید او نمی‌دانست که روزی قلم بر دست خواهد گرفت و رنج و درد زنان کشورش را روایت خواهد کرد و زخم ناسور زنان را بخیه خواهد زد.
