د افغانستان د ښځینه کیسهلیکوالو دوسیه-۲۲
څېړونکی: قومشاهی
د افغانستان د ښځینه کیسهلیکوالو د دې ګڼې په دې برخه کې د کومې افغانې لیکوالې په اړه خبرې نه کوو بلکې غواړو پر دې خبرې وکړو چې کلمه څنګه ښځې له حاشیې څخه د متن منځ ته راولی.
لکه څنګه چې په نړۍ کې ښځینه کیسهلیکوالو د «کلمې» په ځواک وتوانېدې چې ښځې له حاشیې څخه د بحث او لیکنې منځ ته راولی د دې یوه ډېره څرګنده بېلګه هغه ښځې دی چې د ادبیاتو په برخه کې یې د نوبل جایزه ګټلې ده.
د ادبیاتو د نوبل جایزه د فزیک، کیمیا، طب یا فزیولوژۍ، اقتصاد او سولې د جایزو ترڅنګ تل خپل اهمیت او ځانګړی مقام ساتلی او د هغو نورو برخو په کتار کې یې ځای نیولی چې د انسان پر ژوند اغېز کوی.
د نوبل جایزه یو له هغو معیارونو څخه ده چې لیکوالی د ځواک په توګه ثابتوی. دې جایزې ښځینه کیسهلیکوالې او ناوللیکوالې د فزیک، کیمیا، طب او نورو علمی برخو د ګټونکو په څېر د نړیوال اغېز تر کچې رسولې دی. دې کار ښځې پیاوړې کړې دی څو وکولای شی په ټولنه کې د بدلون په راوستلو کې خپل رول ولوبوی.
د ۲۰۲۶ کال د اکتوبر پر اتمه یعنې لس ورځې مخکې د سویډن اکاډمۍ اعلان وکړ چې کاناډایۍ شاعره او لیکواله مېرمن اَن کارسن (Anne Carson) د ۲۰۲۶ کال د ادبیاتو د نوبل جایزه ګټلې ده.
د اَن کارسن د ادبیاتو د نوبل جایزې ګټلو زما فکر له سټاکهلم څخه تر کابله ورساوه. سټاکهلم او کابل د معاصر بشری تاریخ دوه بېلابېلې پاڼې دی. په یوه پاڼه کې یوه ښځه د سویډن د اکاډمۍ پر سټېج درېږی څو د خپلو ادبی پنځونو او خلاقیت جایزه ترلاسه کړی خو په بله پاڼه کې ښځې ټیټرتبه حاشیې ته ټېل وهل شوی او ناپاک موجودات ګڼل کېږی چې هېڅ حق ته د لاسرسی اجازه نه لری. یو لور ته سټاکهلم دی او بل لور ته کابل چې د طالبانو د امارت تر واکمنۍ لاندې دی.
د ادبیاتو د نوبل جایزې دې موضوع دې ته وهڅولم چې دې دوو جغرافیو سټاکهلم او کابل ته له مقایسوی نظره وګورم. که څه هم هڅه مې وکړه چې دا لیکنه لنډه او راټوله کړم خو ونه توانېدم ځکه د ادبیاتو د نوبل د لومړۍ جایزې له ورکړې څخه تر روان کال پورې ۱۱۷ کاله تېرېږی. نو که دا لیکنه اوږده او ستړې کوونکې وی هیله ده په خپل لوی زړه مو وبښئ.
دا باید یاده کړم چې له ۱۹۰۱ میلادی کال څخه تر ۲۰۲۶ میلادی کال پورې ښځو ټولټال ۷۱ ځله د نوبل جایزه ګټلې ده.
په دې کې ۵ ځله د فزیک ۷ ځله د کیمیا ۱۳ ځله د طب او فزیولوژۍ ۱۹ ځله د ادبیاتو ۱۷ ځله د سولې او ۳ ځله د اقتصاد جایزې شاملې دی.
خو د نړۍ په کچه د ښځو د دې ټولو روښانه لاستهراوړنو په تاریخ کې ولې د افغان ښځو نښې ورکې دی؟ ایا کله مو له ځانه دا پوښتنه کړې ده؟
دا باید په یاد ولرو چې د نوبل جایزه یوازې یوه جایزه نه ده بلکې دا د دې خبرې تایید دی چې «کلمه» دومره ځواک لری چې نړۍ بدلولای شی.
له همدې امله باید د ادبیاتو له رول څخه غافل نه شو. ادبیات یوازې د ساعتتېرۍ وسیله نه ده لکه څنګه چې د افغانستان په ټولنه کې ځینې خلک کیسهلیکلو ته «اوسانهلیکل» او کیسهویلو ته «اوسانهویل» وایی. بلکې ادبیات د افغان ښځینه لیکوالانو په لاس کې یوه پیاوړې وسیله ده چې په مرسته یې کولای شی په ټولنه کې بدلون راولی.
په داسې وضعیت کې د سټاکهلم او کابل ترمنځ واټن د ستورو د واټن په څېر ډېر لوی دی. افغانستان له مطلق استبداد او د مشروطه غوښتونکو له ځپلو سره لاس او ګرېوان دی. هلته مطلقه پاچاهی واکمنه ده نه کوم ټاکل شوی بنسټ شته او نه اساسی قانون. البته د همدې وخت په شاوخوا کې په کابل کې د مشروطه غوښتنې لومړنۍ نښې او څرکونه راڅرګند شول خو مشروطه غوښتونکی له اعدام او زندانی کېدو سره مخ شول.
په همدې کال یعنې ۱۹۰۹ میلادی کال کې د هغه وخت د مستبد حکومت پټو استخباراتی کسانو د مشروطه غوښتونکو پټه ټولنه کشف کړه. اووه تنه سمدستی اعدام شول. په ټولیز ډول په کابل کې تر ۸۵ ډېر کسان اعدام شول.
خو د افغانستان ښځې په همدې شاوخوا وختونو کې له ټولو انسانی او مدنی حقونو بېبرخې وې. اجباری ودونه او کمعمره ودونه دود وو. پر ښځو جنسی تاوتریخوالی یوه عادی چاره ګڼل کېده. تاریخ په څرګنده شاهدی ورکوی چې په دې پړاو کې ښځې ان شهزادګانو او دولتی چارواکو ته د ډالۍ په توګه هم ورکول کېدې.
د تاریخ مهالوېش
۱۹۰۹ میلادی کال
په همدې کال کې چې افغانستان د تاریخ په تیاره خونه کې پروت دی او ښځې د ټولنې څنډو ته ټېل وهل شوې د وسیلې او مریې په سترګه ورته کتل کېږی د سویډن ښځینه لیکواله سلما لاګرلوف (Selma Lagerlöf) د ادبیاتو د نوبل جایزه وګټله.
سلما لاګرلوف لومړنۍ ښځینه کیسهلیکواله ده چې د ادبیاتو د نوبل جایزه یې وګټله. له هغې څخه د لنډو کیسو سفرنامو ژوندلیکونو او ډرامو په ګډون د ادبی اثارو ۱۴ عنوانونه پاتې دی.
همدارنګه په داسې وخت کې چې د افغانستان ښځې په خورا ناوړه شرایطو کې ژوند کاوه سلما لاګرلوف وتوانېده چې د شاهی کورنۍ مالی ملاتړ ترلاسه کړی. د دې ملاتړ په پایله کې یې ښوونه پرېښوده او خپل ټول وخت یې لیکوالۍ ته ځانګړی کړ بې له دې چې د ژوند د لګښتونو په اړه اندېښنه ولری. په داسې حال کې چې په هماغه وخت کې به په افغانستان کې ښځې شهزادګانو ته د ډالۍ په توګه ورکول کېدې.
سلما لاګرلوف د ادبیاتو د نوبل جایزې ترڅنګ په ۱۹۰۴ کال کې د سویډن د شاهی اکاډمۍ د سرو زرو مډال هم ترلاسه کړ. همدارنګه په ۱۹۰۷ کال کې د اوپسالا پوهنتون له خوا د ادبیاتو افتخاری دوکتورا ورکړل شوه. نوموړې په ۱۹۱۴ کال کې د سویډن د اکاډمۍ غړې هم شوه.
په هر حال د سویډن اکاډمۍ د اعلان له مخې سلما لاګرلوف د خپل لوړ ایډیالیزم ژوندۍ تخیل او معنوی درک له امله د ادبیاتو د نوبل جایزه وګټله دا هغه ځانګړنې دی چې د دې مېرمنې د لیکوالۍ مهمې ځانګړتیاوې ګڼل کېږی.
۱۹۲۶ میلادی کال
تاریخ یو ځل بیا ورقوو او لږ وړاندې راځو. د ادبیاتو د نوبل جایزې دویمه ښځینه ګټونکې ګراتزیا کوزیمه دلدا (Grazia Cosima Deledda) ده چې ایټالیایی لیکواله او ناوللیکواله وه. هغې په ۱۹۲۶ میلادی کال کې د ادبیاتو د نوبل جایزه وګټله.
له هغې څخه ۱۷ ادبی اثار پاتې دی چې ۹ یې فارسی ژبې ته ژباړل شوی دی. د سویډن اکاډمۍ د هغې د جایزې ګټلو لامل دا وباله چې د هغې لیکنې له لوړو ارمانونو او خیالونو الهام اخیستی د خپلې ټاټوبی ټاپو ژوند یې انځور کړی او د انسانی ستونزو په اړه یې ژور درک او خواخوږی څرګنده کړې ده.
خو په همدې وخت کې افغانستان د امانالله خان د واکمنۍ په دوره کې و. دا د افغانستان په تاریخ کې یو ډېر حساس پړاو و چې کولای شو د «له کړکېچونو ډکو اصلاحاتو» پړاو یې وبولو.
په دې دوره کې په افغانستان کې یو څه بدلونونه راغلی وو. هېواد د بدلونونو او اصلاحاتو په بهیر کې له سختو ستونزو او کشمکشونو سره مخ و. دا هغه اصلاحات وو چې د دودپالو زړو افکارو ته کلکو نښتو کسانو شاته پاتې فکر لرونکو او مرتجعو ملایانو له سخت مخالفت سره مخ وو.
په همدې وخت کې په افغانستان کې د ښځو وضعیت تر پخوا یو څه ښه شوی و ځکه د ۱۹۲۶ کال پنځه کاله مخکې یعنې په ۱۹۲۱ میلادی کال کې په کابل کې د «مستورات» په نوم د نجونو لومړنی ښوونځی جوړ شوی و. په دغه ښوونځی کې ۲۹۰ نجونې په لومړنیو او ۱۱ نجونې په منځنیو زدهکړو بوختې وې.
همدارنګه ښځې د مطبوعاتو ډګر ته هم راودانګل او د افغانستان د ښځو لومړنۍ مجله چې «ارشادالنسوان» نومېده د ښځو په مدیریت او هڅو خپرېدل پیل کړل.
خو په همدې وخت کې چې دلدا د ادبیاتو د نوبل جایزه وګټله په افغانستان کې لا هم د ښځو د کیسهلیکوالۍ مفهوم ناپېژندل شوی و.
۱۹۲۸ میلادی کال
د ادبیاتو د نوبل جایزې درېیمه ښځینه ګټونکې سیګرید اوندسېت (Sigrid Undset) ده چې ناروېژۍ لیکواله وه. دې مېرمنې په ۱۹۲۸ میلادی کال کې د ادبیاتو د نوبل جایزه وګټله.
د هغې په ویاړ د وینس (زهرې) پر سیارې د یوه اورغورځوونکی غره خوله د هغې په نوم ونومول شوه. همدارنګه په ۱۹۸۲ کال کې یې انځور د ناروې پر ۵۰۰ کرونی بانکنوټ او د پوستې پر ټاپه چاپ شو. د هغې څېره د ناروې د «ناروېژین ایر شټل» هوایی شرکت د بوینګ ۷۳۷-۸۰۰ الوتکې د لکۍ پر برخه هم رسم شوې وه.
خو افغانستان ته راځو. په هغه کال کې چې سیګرید اوندسېت د ادبیاتو د نوبل جایزه وګټله افغانستان د امانالله خان د واکمنۍ په دوره کې و. دا هغه پړاو و چې له اصلاحاتو سره مل و خو له دې سره سره په افغانستان کې د ښځو د کیسهلیکوالۍ لپاره هېڅ روښانه راتلونکی نه تر سترګو کېده.
همدارنګه داسې کره او د استناد وړ اسناد هم زموږ په لاس کې نشته چې وښیی ان د یوې افغانې ښځینه لیکوالې لنډه کیسه دې په کوم ځای کې خپره شوې وی.
۱۹۳۸ میلادی کال
د ادبیاتو د نوبل جایزې څلورمه ښځینه ګټونکې پرل کامفورت سیډنسټریکر باک (Pearl Comfort Sydenstricker Buck) ده چې په لنډه توګه پرل باک بلل کېږی. هغه امریکایۍ کیسهلیکواله وه چې په ۱۹۳۸ میلادی کال کې یې د چینایی بزګرانو د ژوند د رښتینو او له حماسې ډکو انځورونو او د ژوندلیک په برخه کې د خپلو غوره اثارو له امله د ادبیاتو د نوبل جایزه وګټله.
پرل باک ډېره زیارکښه او فعاله لیکواله وه. هغې ۳۶ ناولونه د لنډو کیسو ۸ ټولګې ۸ ژوندلیکونه او ګڼ نور غیرداستانی اثار لیکلی او خپاره کړی دی. د هغې له اثارو څخه ۹ کتابونه فارسی ژبې ته هم ژباړل شوی دی.
۱۹۳۸ میلادی کال هغه وخت و چې افغانستان د محمدظاهر شاه تر پاچاهۍ لاندې و. په دې دوره کې د امانالله خان اصلاحات درېدلی یا محدود شوی وو.
په دې پړاو کې هم د افغانستان د ښځو د کیسهلیکوالۍ کومه نښه نه تر سترګو کېږی. داسې کوم سند نشته چې وښیی د یوې افغانې ښځینه لیکوالې داستانی اثر دې په کوم ځای کې چاپ او خپور شوی وی.
۱۹۴۵ میلادی کال
د ادبیاتو د نوبل جایزې پنځمه ښځینه ګټونکې لوسیلا ګودوی الکایاګا (Lucila Godoy Alcayaga) وه چې په ادبی نړۍ کې د ګابریلا مسترال (Gabriela Mistral) په نوم پېژندل کېده. هغه د چیلی شاعره ډیپلوماټه فیمینېسته او ښوونکې وه چې په ۱۹۴۵ میلادی کال کې یې د ادبیاتو د نوبل جایزه وګټله.له هغې څخه ۱۰ ادبی اثار پاتې دی.
د سویډن اکاډمۍ اعلان وکړ چې د هغې اثار له پیاوړو احساساتو ډک دی او همدغو اثارو هغه د لاتینې امریکا د ایډیالیسټیکو ارمانونو په یوه سمبول بدله کړې ده.
۱۹۴۸ میلادی کال
په افغانستان کې د ښځو د کیسهلیکوالۍ پیلخو په همدې وخت کې افغانستان د محمدظاهر شاه تر پاچاهۍ لاندې و. د نجونو زدهکړې محدودې وې او تر ډېره په کابل ښار پورې تړلې وې.له دې هر څه سره سره په همدې کلونو کې یعنې په ۱۹۴۸ میلادی کال کې د ګابریلا مسترال د جایزې تر ګټلو درې کاله وروسته د افغانستان د لومړۍ ښځینه کیسهلیکوالې ماګه رحمانی لومړنۍ لنډه کیسه چې «زما بدمرغه ملګرې» نومېده د «آریانا» ادبی مجلې په دویمه ګڼه کې چاپ او خپره شوه.په دې توګه هغه کال چې ښځو د ادبیاتو د نوبل جایزه د پنځم ځل لپاره وګټله، په افغانستان کې هم د ښځو د کیسهلیکوالۍ د پیل کال و.
۱۹۶۶ میلادی کال
د ادبیاتو د نوبل جایزې شپږمه ښځینه ګټونکې نېلی زاکس (Nelly Sachs) ده چې په جرمنی ژبه یې شعرونه او ډرامې لیکلې. هغې په ۱۹۶۶ میلادی کال کې له ګابریلا مسترال وروسته د ادبیاتو د نوبل جایزه د عبرانی ژبې له لیکوال شموئل یوسف عګنون (Shmuel Yosef Agnon) سره په ګډه وګټله.د نوبل کمېټې اعلان وکړ چې نېلی زاکس ته دا جایزه د هغې د غوره شاعرانه او ډراماتیکو اثارو له امله ورکړل شوه هغه اثار چې د اسرائیلو برخلیک په ډېر اغېزناک او پیاوړی انداز انځوروی.
خو افغانستان په همدې کال کې چې له ۱۳۴۵ لمریز کال سره سمون لری د «ډیموکراسۍ د لسیزې» په نوم پېژندل شوې دوره کې و. دا هغه تاریخی پړاو و چې سیاسی ګډون د مطبوعاتو فعالیتونه او د ښځو زدهکړې په کې پراخې شوې وې.
په همدې وخت کې په افغانستان کې لوستو ښځو ورو ورو د زدهکړې مطبوعاتو او ټولنیزو فعالیتونو په ډګرونو کې پراخ حضور پیدا کاوه.خو د افغانستان د ښځو کیسهلیکوالی لا هم په خپل لومړنی پړاو کې وه او د ماشومتوب ورځې یې تېرولې.
۱۹۹۱ میلادی کال
د ادبیاتو د نوبل جایزې اوومه ښځینه ګټونکې نادین ګورډیمر (Nadine Gordimer) ده چې د سویلی افریقا لیکواله او کیسهلیکواله وه. هغې په ۱۹۹۱ میلادی کال کې دا جایزه وګټله.د سویډن اکاډمۍ نادین ګورډیمر ته د هغې د غوره داستانی اثارو او په انسانی ټولنه کې د واقعیتونو په انځورولو کې د دغو اثارو د رول له امله د نوبل جایزه ورکړه.
په هغه کال کې چې ګورډیمر د نوبل جایزه وګټله افغانستان د خپل تاریخ له تر ټولو ناوړه پړاوونو او کورنیو جګړو سره مخ و. د ډاکټر نجیبالله په مشرۍ حکومت د «جهاد» او مجاهدینو په نوم له هغې بلا سره مقابله کوله، چې د بهرنیانو له خوا تمویلېدونکی او ګومارل شوی ځواکونه وو.
د دې خبرې لپاره چې مجاهدین د بهرنیانو ګومارل شوی ځواکونه وو د پاکستان لپاره د مجاهدینو په ملاتړ کې د امریکا د پخوانی مسؤل میلتون بیردن (Milton Bearden) روایت یادولای شو. هغه روایت کړی چې: په ۱۹۸۶ کال کې د سیاېاې (CIA) هغه وخت مشر ویلیام کېسی میلتون بیردن ته امر وکړ چې یو میلیارد ډالر او سټېنګر توغندی واخله او شوروی له افغانستانه وباسه. که ډېرو پیسو ته دې اړتیا وه راته ووایه…
په همدې کال کې شوروی اتحاد د ړنګېدو پر لور روان و او له افغانستان سره یې ملاتړ مخ په کمېدو و.خو په دې وضعیت کې د ښځو حالت د پخوا په پرتله ښه و که د بشری حقونو ارزښتونو ته د لاسرسی خبره وه او که د کار او زدهکړو د فرصتونو.خو د افغانستان د ښځو کیسهلیکوالی هم د تاریخ په همدې شاوخوا پړاو کې جدی او مهمو پړاوونو ته داخله شوې وه.
که د ۱۹۴۰مې لسیزې له وروستیو څخه د ماګه رحمانی له وخته وړاندې راشو نو د رقیې اکبر (د ۱۹۵۰مې لسیزې) ملالۍ موسی (د ۱۹۶۰مې لسیزې) دنیا غبار (د ۱۹۶۰مې لسیزې) محبوبې (د ۱۹۶۰مې لسیزې) او یو شمېر نورو نومونه یادولای شو.
دغو ښځو د افغانستان د ښځو کیسهلیکوالی یوه نوې مرحلې ته ورسوله.همدارنګه د ۱۹۶۰مې لسیزې له وروستیو څخه تر ۱۹۹۱ میلادی کال پورې داسې نوموتې ښځینه لیکوالې راڅرګندې شوې لکه سپوږمۍ زریاب مریم محبوب او کامله حبیب هغو لیکوالانو چې د افغانستان د ښځو کیسهلیکوالی یې یوې نوې او لا ډېرې مسلکی مرحلې ته ورسوله.
دا هغه لیکوالې دی چې هره یوه یې د افغانستان په داستانی ادبیاتو کې مهم مقام لری. دا هغه ښځې دی چې هره یوه یې د افغان ښځو غږ پورته کوی د ټولنې وضعیت انځوروی او د ښځو د ژوند تجربې ثبتوی.
۱۹۹۳ میلادی کال
د ادبیاتو د نوبل جایزې اتمه ښځینه ګټونکې ټونی موریسن (Toni Morrison) ده. هغه د امریکا تورپوستې لیکواله فیمینېسته او د پوهنتون استاده وه چې په ۱۹۹۳ میلادی کال کې یې د ادبیاتو د نوبل جایزه وګټله.دې لیکوالې د شپږو لسیزو د لیکوالۍ په موده کې ۱۱ ناولونه د ماشومانو لپاره ۵ کتابونه ۲ ډرامې او یوه اوپرا ولیکله. هغې د ادبیاتو د نوبل جایزې ترڅنګ د پولیټزر ادبی جایزه هم ګټلې ده.
خو په همدې وخت کې افغانستان د مجاهدینو د تنظیمی جګړو او خطرناکو شخړو په پړاو کې و یا د افغانستان د خلق ډیموکراتیک حکومت په وینا د «اشرارو» په دوره کې.
په هغه وخت کې برهانالدین ربانی د افغانستان ولسمشر و.کابل په کنډوالو بدل شوی و. راکټی بریدونه د بنسټیزو تاسیساتو ویجاړېدل د لارو ناامنی او د ماینونو ښخول په کابل کې د خلکو د ورځنی ژوند برخه ګرځېدلې وه.د تاریخ په دې پړاو کې لیکوالانو شاعرانو هنرمندانو او د فرهنګی ډګر ګڼو کسانو کابل پرېښود او د هېواد له پولو بهر کډوال شول.
خو له دې ټولو ستونزو سره سره د افغان ښځو ادبیات او د هغوی کیسهلیکوالی د هېواد له پولو بهر په ځانګړې توګه په ایران کې د مېشتو افغان کډوالو ترمنځ، د غوړېدو او نوې ودې په حال کې وو.
په دې برخه کې د کره شمېرې وړاندې کول ستونزمن دی او د دې لیکنې اوږدوالی به نور هم زیات کړی.په هر حال، تر ۱۹۹۳ میلادی کال پورې یعنې هغه کال چې ټونی موریسن د ادبیاتو د نوبل جایزه وګټله د افغانستان د ښځو کیسهلیکوالی یوې لا مسلکی جدی او د پام وړ مرحلې ته رسېدلې وه.
مریم محبوب شریفه شریف فروغ بهرام کریمی پروین پژواک او فوزیه رهګذر برلاس هغه لیکوالې وې چې په هېواد کې دننه یې لیکوالی کوله او د داستانی ادبیاتو ډګر ته یې مخه کړې وه.له بلې خوا د هېواد له پولو بهر د افغان کډوالو ځوان نسل هم په جدی توګه د ادبیاتو او کیسهلیکوالی بهیر ته داخل شوی و.
۱۹۹۶ میلادی کال
د ادبیاتو د نوبل جایزې نهمه ښځینه ګټونکې ویسواوا شیمبورسکا (Wisława Szymborska) وه چې پولنډۍ شاعره وه او په ۱۹۹۶ میلادی کال کې یې د ادبیاتو د نوبل جایزه وګټله.د سویډن اکاډمۍ هغې ته د بېساری دقت او د انسان د ژوند د تجربو د انځورولو له امله دا جایزه ورکړه. هغې په خپلو شعرونو کې د ورځنی ژوند، مرګ، جګړې، تاریخ او هویت په څېر موضوعاتو ته د واقعیتونو په رڼا کې کتنه کړې وه.
خو افغانستان په همدې تاریخی پړاو کې د خپل تاریخ یوې ډېرې تیارې دورې ته داخل شو. د ۱۹۹۶ کال د سپټمبر پر ۲۷مه طالبانو کابل ونیو او خپله واکمنی یې اعلان کړه.په دې دوره کې ښځې له خپلو ټولو بشری حقونو او امتیازونو بېبرخې شوې.
خو له دې ټولو ستونزو سره سره افغانو کډوالو ښځینه کیسهلیکوالو د هېواد له پولو بهر په ایران، پاکستان، کاناډا، جرمنی او نورو ځایونو کې د داستانی اثارو پنځولو ته دوام ورکړ.د طالبانو د واکمنۍ په دې توره دوره کې ښځینه لیکوالانو ګڼ ادبی او داستانی اثار ولیکل. د دغو اثارو شمېر او بشپړ تفصیل ډېر پراخ دی او دا لیکنه یې د ټولو یادولو لپاره کافی ځای نه لری.
۲۰۰۴ میلادی کال
د ادبیاتو د نوبل جایزې لسمه ښځینه ګټونکې الفریده یلینک (Elfriede Jelinek) ده. هغه اتریشۍ ناوللیکواله فیمینېسته او ډرامهلیکواله ده چې په ۲۰۰۴ میلادی کال کې یې د ادبیاتو د نوبل جایزه وګټله.د هغې په اثارو کې د جنسیتی نابرابرۍ د واک د اړیکو او د ټولنې د دودیزو کلیشو موضوعات څېړل شوی دی.خو افغانستان په ۲۰۰۴ میلادی کال کې یوه مهم تاریخی پړاو ته داخل شو ځکه په همدې کال کې د افغانستان د انتقالی دولت اداره رامنځته شوه. که څه هم نړیواله ټولنه په افغانستان کې حضور درلود خو هېواد لا هم له جدی امنیتی ستونزو سره مخ و.په دې پړاو کې افغانستان د بیارغونې بهیر ته داخل شو.
خو له دې ټولو سره سره تر دې تاریخی پړاو پورې د افغانستان د ښځو کیسهلیکوالی هم یوه لا مسلکی او داستانی مرحله ته رسېدلې وه. تر دې وخته د افغان ښځینه لیکوالانو ګڼ د پام وړ ناولونه او لنډې کیسې چاپ او خپرې شوې وې چې دلته یې د هر یوه نوم په جلا توګه یادول ممکن نه دی.
۲۰۰۷ میلادی کال
د ادبیاتو د نوبل جایزې یوولسمه ښځینه ګټونکې ډوریس لېسنګ (Doris Lessing) ده چې بریتانیایۍ لیکواله وه. هغې په ۲۰۰۷ میلادی کال کې دا جایزه وګټله.د سویډن اکاډمۍ په خپل اعلان کې ویلی وو چې د ډوریس لېسنګ اثار د ښځو د ژوند د تجربو د انځورولو او د ټولنې او تمدن د انتقادی څېړنې له امله د دې جایزې وړ وبلل شول.افغانستان په همدې کال کې له مهمو سیاسی بدلونونو سره مخ و. د دغو بدلونونو له ډلې د مرکزی دولت جوړېدل د پارلمان رامنځته کېدل د اداری فساد لوړه او بېکچې کچه له افغانستان څخه نړیوال ملاتړ او د طالبانو د فعالیتونو او پراخو بریدونو زیاتوالی یادولای شو.
خو په همدې وخت کې د ښوونیزو بنسټونو وده د ښځو لپاره د لوړو زدهکړو د ډېرو فرصتونو برابرېدل په بېلابېلو سیاسی ټولنیزو او اقتصادی جوړښتونو کې د ښځو ګډون کار ته د هغوی لاسرسی او په پارلمان کې د ښځو بېساری حضور هغه مهم عوامل وو چې د افغان ښځو په وضعیت کې یې د بنسټیزو بدلونونو په راوستلو کې رول درلود.
خو د ۲۰۰۷ میلادی کال د افغانستان د ښځو کیسهلیکوالی یوازې د هېواد دننه لیکوالانو پورې محدوده نه وه بلکې په یوه بېل او پراخ پړاو کې یې وده کوله. دا هغه پړاو و چې له یوې خوا په هېواد کې دننه ښځینه لیکوالانو د لیکوالۍ فرصتونه موندلی وو او له بلې خوا د کډوالو ځوان نسل هم د داستانی ادبیاتو په پنځولو بوخت و.
۲۰۰۹ میلادی کال
د ادبیاتو د نوبل جایزې دولسمه ښځینه ګټونکې هرتا مولر (Herta Müller) ده. هغه د رومانیایی اصل جرمنۍ لیکواله مقالهلیکونکې او شاعره وه. نوموړې په ۲۰۰۹ میلادی کال کې د ادبیاتو د نوبل جایزه وګټله.د هرتا مولر ۱۸ کتابونه د ناول لنډو کیسو شعر او مقالو په برخو کې خپاره شوی دی. هغې د ادبیاتو د نوبل جایزې ترڅنګ د کنراد اډناور بنسټ جایزه او د فرانتس کافکا جایزه هم ترلاسه کړې وه.د نوبل کمېټې نوموړې د هغو خلکو د ژوند د انځورولو له امله د ادبیاتو د نوبل جایزې ګټونکې وبلله چې ژوند او برخلیک یې له خپل واکه وتلی او ترې اخیستل شوی وی.
خو په همدې کال کې افغانستان له داسې حالت سره مخ و چې د یوه ډیموکراتیک نظام د ټینګښت د مدنی آزادیو د پراختیا او د بشری حقونو د تأمین لپاره هیلې موجودې وې. له بلې خوا ناامنی او د طالبانو په څېر د ترهګرو ډلو پیاوړتیا د جمهوریت سیاسی نظام له دننه او بهر کمزوری کاوه.په همدې کال کې هڅې روانې وې چې د ښځو د برابرۍ وضعیت ښه شی او د هغوی حقونه خوندی شی.
په همدې کال کې د افغان ښځو د کیسهلیکنې وضعیت داسې و چې ښځو د بشری حقونو، مدنی، سیاسی او اقتصادی آزادیو او ان د اقتصادی خپلواکۍ له پلوه تر پخوا په ښه او مناسب چاپېریال کې ژوند کاوه خو د افغان ښځینه لیکوالانو د کیسو چاپ او خپرېدل لا هم ډېر محدود وو او د ادبی اثارو شمېر یې له درېیو کتابونو څخه نه اوښت.
البته په همدې کال کې د کابل په ښار او د افغانستان له پولو بهر د کیسهلیکوالۍ غونډې جوړېدې څو د افغان ښځینه لیکوالانو لپاره ادبی چاپېریال او د لیکوالۍ مناسب فرصتونه برابر شی. په ځانګړی ډول په رسنیو او مجازی فضا کې د ښځو حضور ډېر څرګند و.د افغان ښځینه کیسهلیکوالانو له خوا د ادبی جایزو ګټل لکه په تهران کې د صادق هدایت ادبی جایزه د نوروز ادبی جایزه او په تهران کې د «قند پارسی» ادبی جشنواره د افغان ښځو د کیسهلیکوالۍ د وضعیت او پرمختګ یوه ښه انځور وړاندې کوی.
۲۰۱۳ میلادی کال
د ادبیاتو د نوبل جایزې دیارلسمه ښځینه ګټونکې الیس منرو (Alice Munro) ده. هغه کاناډایۍ لیکواله وه چې په ۲۰۱۳ میلادی کال کې یې د ادبیاتو د نوبل جایزه وګټله.هغې د نوبل جایزې ترڅنګ نورې جایزې هم ترلاسه کړې وې لکه د ګیلر جایزه د من بوکر ادبی جایزه او د او. هنری جایزه.
د نوبل کمېټې نوموړې د «معاصرې لنډې کیسې استادې» بللې وه.د دې لیکوالې ۱۴ کتابونه چاپ او خپاره شوی دی چې ۱۳ یې د لنډو کیسو ټولګې او یو یې ناول دی. له دې کتابونو څخه ۱۳ عنوانه په فارسی ژبه ژباړل شوی دی.خو افغانستان په همدې کال کې د اندېښنو له یوه ډک پړاو څخه تېرېده ځکه هېواد ته د نړیوالو ځواکونو د ډېری جنګی سرتېرو د وتلو او د امنیتی مسؤلیتونو د لېږد بهیر نږدې شوی و.
په داسې شرایطو کې «لیکنه» د افغان ښځو لپاره یوه وسیله وه چې خپلې شخصی تجربې او ټولنیزې نیوکې د بحث وړ موضوعاتو ته واړوی او خپل غږ په عامه ډګر کې تر نورو ورسوی.په همدې کال کې د افغان ښځو ډېری ادبی فعالیتونه د لنډو کیسو شخصی روایتونو خاطرو او په مجازی فضا کې د لیکنو په بڼه ترسره کېدل.
همدارنګه د افغانستان ځینو ښځو خپل آثار د «افغان ښځو د لیکوالۍ پروژه» (Afghan Women’s Writing Project) له لارې چې په ۲۰۰۹ میلادی کال کې د ماشا همیلټن (Masha Hamilton) په نوښت پیل شوې وه په انګلیسی ژبه هم خپرول.
په همدې کال کې دې پروژې د افغان تنکیو نجونو لیکنې هم خپرې کړې. دغو نجونو چې عمرونه یې له ۱۲ څخه تر ۱۵ کلونو پورې وو د انلاین کیسهلیکلو په ورکشاپونو کې ګډون کړی و. د هغوی شپږ آثار د ماشومتوب د نجلۍتوب تجربو کورنۍ او په افغانستان کې د ژوند په اړه وو.همدارنګه په همدې کال کې د «کونډو ښځو د شفاهی روایتونو پروژې» په چوکاټ کې پنځه ادبی کتابونه چې پنځه روایتونه یې رانغاړل په انګلیسی ژبه خپاره شول.
۲۰۱۵ میلادی کال
د ادبیاتو د نوبل جایزې څوارلسمه ښځینه ګټونکې سوتلانا الکساندرونا الکسویچ (Svetlana Alexievich) ده. هغه د بلاروس لیکواله او خبریاله ده چې په ۲۰۱۵ میلادی کال کې یې د ادبیاتو د نوبل جایزه وګټله.د سویډن اکاډمۍ د هغې د بریا لامل د نوموړې څوغږیز روایتونه وبلل هغه روایتونه چې زموږ د معاصرې زمانې کړاوونه او زړورتیا انځوروی او د ادبیاتو د نوبل جایزې وړ ګڼل شوی دی.د دې لیکوالې شپږ ادبی آثار چاپ شوی دی. هغې د ادبیاتو د نوبل جایزې ترڅنګ د جرمنی د کتابپلورونکو د سولې جایزه او د مدیسی جایزه هم ترلاسه کړې ده.
خو افغانستان په همدې کال کې له سیاسی کړکېچ او هغو تاوتریخوالو سره مخ و چې د ۲۰۱۴ کال د ټاکنو پر مهال د دوو سیالو نوماندانو ترمنځ د انتخاباتی شخړو له امله رامنځته شوی وو.
امنیتی وضعیت خراب و جګړې پراخې شوې وې او د طالبانو د ترهګرې ډلې پیاوړتیا په څرګند ډول لیدل کېده. په همدې کال کې د ملکی وګړو د مرګژوبلې شمېر ۱۱۰۰۲ تنو ته رسېدلی و.د نړیوالې ټولنې د مرستو له کمېدو سره د افغانستان اقتصادی وضعیت هم د خرابېدو پر لور روان و.
په دې منځ کې د ښځو وضعیت او د بشری حقونو موضوع هم له ګڼو ستونزو او ننګونو سره مخ وه.سره له دې چې ناامنی موجوده وه بیا هم ښځو په زدهکړو سیاسی ګډون او ټولنیزو فعالیتونو کې خپل حضور ساتلی و.خو د دې څېړنې د اړتیاوو له مخې د ۲۰۱۵ میلادی کال د ناولونو او لنډو کیسو د چاپ او خپرېدو په برخه کې د پام وړ ناولونه او د لنډو کیسو ټولګې نه تر سترګو کېږی.
۲۰۱۹ میلادی کال
د ادبیاتو د نوبل جایزې پنځلسمه ښځینه ګټونکې اولګا توکارچوک (Olga Tokarczuk) ده. هغه پولنډۍ ناوللیکوونکې لیکواله، شاعره، فلملیکواله او ارواپوهه ده. نوموړې په ۲۰۱۹ میلادی کال کې د ادبیاتو د نوبل جایزه وګټله.د هغې پنځه ادبی آثار خپاره شوی دی. اولګا د ادبیاتو د نوبل جایزې ترڅنګ نورې جایزې هم ترلاسه کړې دی لکه د ویلهنیتسا نړیوال ادبی جشنواره او د من بوکر نړیواله جایزه.
خو افغانستان په همدې کال کې له ګڼو ستونزو او ننګونو سره مخ و. د بېلګې په توګه د ټاکنو د پایلو پر سر سیاسی اختلافونه د حکومتولۍ کمزوری پراخ اداری فساد د نړیوالو ځواکونو له وتلو وروسته د دولت د راتلونکی په اړه اندېښنې د اقتصاد جوړښتی ستونزې او تر ټولو مهمه د دولتی ځواکونو او طالبانو ترمنځ جګړه او د خلکو بېځایه کېدل.
له دې ټولو څخه مهمه موضوع د امریکا او طالبانو ترمنځ د سولې د خبرو پیل و چې د همدې کال د افغانستان د وضعیت له مهمو سرلیکونو څخه ګڼل کېده.په دې موده کې د افغان ښځینه لیکوالانو د کیسهلیکوالۍ فعالیتونه ډېر محدود وو. له مهمو بېلګو څخه یې د «د کابل تر اسمان لاندې» (Sous le ciel de Kaboul / Under the Sky of Kabul) په نوم د کیسو د ټولګې خپرېدل وو. د دې ټولګې انګلیسی نسخه ۱۲ کیسې لری.
د پام وړ خبره دا ده چې د افغان ښځینه لیکوالانو داستانی آثار په انګلیسی او فرانسوی ژبو هم خپرېدل. په داسې ژبو کې د کیسو خپرول چې لوستونکی یې ډېر وی مرسته کوی څو د افغان ښځینه لیکوالانو غږ د نړۍ تر بېلابېلو برخو ورسېږی.په همدې کال کې د افغان ښځو د کیسو ټولګه په فرانسوی ژبه خپره شوه.
همدارنګه د «رایټ افغانستان» (Write Afghanistan) پروژې له لارې د فارسی او پښتو ژبو د کیسهلیکلو فرصتونه هم برابر شول.د دې ترڅنګ د ښځو لپاره انلاین ورکشاپونو د لیکوالۍ د مهارتونو د پیاوړتیا او د ادبی خلاقیت د ودې زمینه برابره کړه.خو له دې ټولو هڅو سره سره هغه څه چې لا هم یې تشه احساسېده د افغان ښځینه لیکوالانو له خوا د داسې ناولونو او لنډو کیسو پنځول او خپرول وو چې د پام وړ له هنری پلوه پیاوړی او د تخنیکی او ادبی ارزښت له مخې مخکښ آثار وبلل شی.
۲۰۲۰ میلادی کال
د ادبیاتو د نوبل جایزې شپاړسمه ښځینه ګټونکې لوئیزا الیزابت ګلوک (Louise Glück) ده. هغه امریکایۍ شاعره او استاده وه چې په ۲۰۲۰ میلادی کال کې یې د ادبیاتو د نوبل جایزه وګټله.هغې د نوبل جایزې ترڅنګ نورې ادبی جایزې هم ترلاسه کړې وې لکه د پولیټزر جایزه او د امریکا د ملی کتاب جایزه.خو افغانستان په همدې کال کې د طالبانو د ترهګرې ډلې د بریدونو او د هغوی د ځواکمنېدو له بهیر سره لاس او ګرېوان و. خلک د هېواد د راتلونکی په اړه اندېښمن وو. دې اندېښنو د افغانانو ذهنونه دومره بوخت کړی وو چې د لیکلو خلاقیت فکر کولو او ادبی پنځونو لپاره یې لږ فرصت پرېښی و.
همدا کال د امریکا او طالبانو ترمنځ د هوکړهلیک د لاسلیک کال هم و. دې هوکړهلیک داسې شرایط برابر کړل چې په پایله کې یې د جمهوریت د نظام د سقوط زمینه مساعده شوه هغه نظام چې د افغانستان خلکو پرې خپلې هیلې تړلې وې.خو د افغان ښځو داستانی ادبیاتو په ۲۰۲۰ میلادی کال کې تر ډېره له هېواده بهر د خپرېدو بڼه لرله. یعنې د ښځینه لیکوالانو ډېری آثار په بهرنیو ژبو او د بهرنیو خپرندویو سرچینو له لارې چاپ او خپاره شوی وو.
په لنډه توګه په ۲۰۲۰ کال کې د افغانستان ۱۸ ښځینه لیکوالانو په ګډه یوه ټولګه خپره کړه. سربېره پر دې د څلورو نورو ښځینه لیکوالانو کیسې هم په ادبی مجلو کې د چاپ او خپرېدو فرصت وموند.
۲۰۲۲ میلادی کال
د ادبیاتو د نوبل جایزې اوولسمه ښځینه ګټونکې انی ارنو (Annie Ernaux) ده. هغه فرانسوۍ لیکواله او د پوهنتون استاده ده چې په ۲۰۲۲ میلادی کال کې یې د ادبیاتو د نوبل جایزه وګټله.د سویډن اکاډمۍ ویلی وو چې انی ارنو د خپلې زړورتیا او ژورې کتنې له امله د ادبیاتو د نوبل جایزې وړ وبلل شوه هغې په خپلو لیکنو کې د خلکو ګډې ریښې د پردیتوب احساس او هغه محدودیتونه رابرسېره کړی چې خلک یې په ټولنیز ژوند کې تجربه کوی.
هغې د ادبیاتو د نوبل جایزې ترڅنګ د رینودو (Renaudot) فرانسوا موریاک (François Mauriac) او مارګریت دوراس (Marguerite Duras) جایزې هم ترلاسه کړې دی. د دې لیکوالې شاوخوا ۲۰ کتابونه چاپ شوی دی چې لږ تر لږه له پنځو څخه زیات یې په فارسی ژبه ژباړل شوی دی.
خو په ۲۰۲۲ میلادی کال کې کله چې په سټاکهلم کې انی ارنو ته د ادبیاتو نوبل جایزه ورکول کېده افغانستان د امریکا او طالبانو ترمنځ د معاملې په پایله کې د جمهوریت د سقوط شاهد و او د طالبانو تر واک لاندې راغی.
د طالبانو له واکمنېدو سره د دې لیکنې د لیکوال په وینا افغانستان بېرته د تاریخ پخوانیو او تیارو پړاوونو ته ستون شو. دا یو وېروونکی شاتګ و داسې پړاو ته ورته چې د امیر حبیبالله خان د واکمنۍ پر مهال ښځې په سټاکهلم کې د نوبل جایزې د ګټونکو په توګه پېژندل کېدې خو په افغانستان کې ښځو ان د خپل نوم د لیکلو فرصت هم نه درلود.
په همدې کال کې ښځې د ژوند له ټولو برخو څخه څنډې ته کړل شوې. ګڼې ښځینه لیکوالانې اړې شوې چې خپل هېواد پرېږدی او په پردیو هېوادونو کې کډوالې شی.د جمهوریت له سقوط او د طالبانو له واکمنېدو سره د افغانستان وضعیت د ۱۹۰۹ میلادی کال حالت ته ورته شو هغه وخت چې سلما لاګرلوف د ادبیاتو د نوبل جایزه وګټله خو افغان ښځو ان د لوستلو او لیکلو د سواد له نعمت څخه هم برخمنې نه وې.د لیکنې د لیکوال په اند طالبانو بشری ټولنې ته ستر ظلم کړی دی. هغوی کلمې وچې کړې قلمونه یې مات کړل او د ښځو غږونه یې چوپ کړل.
۲۰۲۴ میلادی کال
د ادبیاتو د نوبل جایزې اتلسمه ښځینه ګټونکې هان کانګ (Han Kang) ده. هغه د سویلی کوریا لیکواله ده چې په ۲۰۲۴ میلادی کال کې یې د ادبیاتو د نوبل جایزه وګټله. نوموړې لومړنۍ اسیایی ښځه ده چې د ادبیاتو د نوبل جایزه یې ترلاسه کړې ده.هان کانګ دا جایزه د خپلې شاعرانه نثرلیکنې له امله وګټله داسې لیکنې چې له تاریخی کړاوونو سره مخامخ کېږی او د انسان د ژوند نازکتیا او کمزوری انځوروی.
دې لیکوالې د ادبیاتو د نوبل جایزې ترڅنګ ۱۵ نورې جایزې هم ترلاسه کړې دی. هان کانګ یوه ډېره فعاله او تکړه لیکواله ده چې ۳۵ کتابونه یې چاپ شوی دی. په دغو کتابونو کې اته ناولونه او د لنډو کیسو دوه ټولګې شاملې دی. لږ تر لږه اووه کتابونه یې په فارسی ژبه هم ژباړل شوی دی.خو افغانستان په همدې کال کې کله چې هان کانګ د ادبیاتو د نوبل جایزه وګټله لا هم د طالبانو د واکمنۍ لاندې و.
په دې کال کې داسې ښکارېده لکه هر څه چې د یخنۍ وهلی وی او کروندې چې مېږیانو او ملخانو ویجاړې کړې وی. هغه ښځینه لیکوالانې چې له خپلو ښارونو او سیمو څخه بېځایه شوې او نورو هېوادونو ته کډوالې شوې وې ټولې له غم او اندېښنو سره مخ وې.حتی هغه لیکوالانې چې له پخوا راهیسې له هېواده بهر اوسېدې داسې ښکارېده چې د هېواد روان وضعیت یې قلمونه وچ کړی او د لیکلو انګېزه یې کمزورې کړې ده.
۲۰۲۶ میلادی کال
د ادبیاتو د نوبل جایزې نولسمه ګټونکې ان کارسن (Anne Carson) ده چې د لیکنې د ادعا له مخې یې په همدې کال یعنې ۲۰۲۶ میلادی کال کې د ادبیاتو د نوبل جایزه ګټلې ده.په همدې موده کې افغانستان د تاریخ تیارو پړاوونو ته بېرته ستون شوی دی. د افغانستان تاریخ داسې ښکاری لکه تل چې د تېرېدو پر ځای د بېرته ګرځېدو لاره وهی یعنې د پرمختګ پر ځای شاتګ کوی. دا د نړۍ د هغو نورو هېوادونو له بهیر سره توپیر لری چې د وخت له تېرېدو سره پرمختګ او پراختیا کوی.
له دې پرته د طالبانو د ترهګرې ډلې په فکر او تګلاره کې لیکوالی حرامه ګڼل کېږی او ښځې داسې څنډې ته شوې دی لکه د ټولنې بېاهمیته موجودات چې وی داسې کسان چې باید د زدهکړې هنری خلاقیت او ادبی پنځونو له فرصتونو څخه برخمنې نه شی.په پای کې باید وویل شی چې افغانستان اوس د طالبانو د واکمنۍ او د هغوی د مستبد سیاسی نظام له امله د تاریخ تر ټولو ټیټو پړاوونو ته رسېدلی دی. ښایی دې حالت ته د تاریخ «پای» وویل شی داسې تاریخ چې د افغانستان د خلکو لپاره له شرم کرکې او سرټیټۍ ډک دی.
یادښت: عکس له انټرنټ څخه اخیستل شوی دی.
