نویسنده: فرزانه پناهی
ماه اکتبر، در تقویم جهانی، بهعنوان ماه «آگاهیدهی دربارهی سرطان پستان» است؛ ماهی که در آن بسیاری از کشورها با آگاهیدهی، آموزش و تشخیص زودهنگام، تلاش میکنند تا یکی از شایعترین سرطانهای زنان را پیشگیری کرده و با درمان مؤثر، جان میلیونها زن را نجات دهند.
اما در افغانستانِ تحت کنترل طالبان، جایی که حق سلامت زن اولویت نیست و خودِ بدن زن تابو شمرده میشود، هیچ برنامهای مؤثر برای سلامت و درمان زنان وجود ندارد.
مسأله تنها نداشتن کمپین و پوستر نیست؛ این موضوع هم مطرح است که زن چطور بتواند دربارهی بدنش حرف بزند، نشانهها را جدی بگیرد، و بدون ترس و تحقیر به داکتر مراجعه کند. زیرا در لایههای فرهنگی جامعهی ما، بدن زن هنوز زیر بار شرم اجباری است. در بسیاری از خانوادهها حتی گفتن کلمهی پستان شرم بزرگی است. دختران آگاهی روشنی درباره بدن خود دریافت نمیکنند؛ در مکتب و مسجد، گفتوگو دربارهی نشانهها و مراقبت شخصی جایی ندارد. در نتیجه مراجعه دیرتر انجام میشود، و تشخیص اغلب وقتی میرسد که بیماری پیشرفت کرده است.
پس از تسلط طالبان، بخشی بزرگی از نظام صحی و درمانی افغانستان دچار فروپاشی شده است. از سوی دیگر بر فضای شفاخانهها نیز به طور محسوسی محدودیت ایدئولوژیک وضع کرده است. در برخی مراکز صحی مأموران امر به معروف بر پوشش و گفتار کادر درمان نظارت میکنند. داکتران زن کمتر شدهاند؛ بخشی مهاجرت کردهاند، بخشی زیر فشار و محدودیت کار میکنند. معیارهای استخدام و دوام کار به دینداری گره خورده تا تخصص و تجربهی پزشکی. برای مراجعه به مراکز درمانی، داشتن همراه مرد ضروریتر از درمان و سلامت مریض است؛ زنان بدون همراه اجازهی معایینه و بستری شدن را ندارند. در ولایات، کلینیکهای کوچک تعطیل شدهاند یا با حداقل امکانات سر میکنند. دسترسی به ماموگرافی تقریباً وجود ندارد؛ اگر دستگاهی باشد، تکنسین آموزشدیده نیست. مراجعه برای تشخیص و نمونهبرداری به معنای یک سفر طولانی و با هزینه است.
برای زنان روستا و ولایات دوردست، مراجعه به شهرها جهت درمان فصلمند است؛ معمولا در خزان و زمستان که کار مزرعه میخوابد، امکان وقت گذاشتن برای سلامت و درمان مطرح میشود؛ آن هم مشروط: داشتن پول کرایه موتر، رضایت شوهر یا برادر و فردی برای همراهی و پایوازی، کسی که از بچهها و دامها مراقبت کند، راهِ نسبتاً امن و برفی که راه را نبندد. نبود هرکدام، مراجعه را عقب میاندازد.
در خانوادههای فقیر، حسابوکتاب بیرحمانه است؛ وقتی دخل و خرج نمیخواند، زن برای مراجعه و درمان باید صبر کند، اما سرطان صبر نخواهد کرد. حتی هنگام مراجعه نیز اتاقهای انتظار شلوغاند، زمان ویزیت اندک است، و معاینه اغلب با عجله و شرم انجام میشود. گفتن مشکلِ سینه در حضور همراه مرد برای بسیاری از زنان ممکن نیست؛ این یعنی ممکن است تشخیص را به تأخیر بیندازد. زیرا مشکل اساسی این است که آموزش ساختارمند وجود ندارد. حتی بروشورهای ساده جهت آگاهیدهی پخش نمیشود. کمپینها، صنفها و سمینارهای آگاهیبخشی برگزار نمیشوند، و رسانهها اگر بگویند هم، به مخاطب روستایی کمتر میرسند.
در حال حاضر، هیچ آمار دقیق و رسمی از میزان ابتلا به سرطان پستان در افغانستان وجود ندارد. وزارت صحت عامهی حکومت طالبان به دلیل محدودیت منابع و ضعف نظام گزارشدهی، قادر به ثبت منظم موارد نیست. نبود آمار، به معنای نبود سیاستگذاری مؤثر و برنامهریزی هدفمند است.
بر پایهی دادههای سازمان جهانی صحت (WHO)، سرطان پستان شایعترین سرطان در میان زنان است. تنها در سال ۲۰۲۲، بیش از ۲.۳۱ میلیون زن در سراسر دنیا به این بیماری مبتلا شدهاند، و حدود ۶۷۰ هزار مورد مرگومیر ناشی از این بیماری در سطح جهان ثبت شده است. با این حال، اگر بیماری در مراحل اولیه تشخیص داده شود، احتمال زندهماندن تا پنج سال پس از درمان به ۹۹ درصد میرسد؛ یعنی مرگی که میتوان از آن پیشگیری کرد.
داکتر حمیده، متخصص زنان و زایمان در یکی از شفاخانههای دولتی، میگوید: «وقتی زنی به دلیل نبود قابله، نداشتن اجازه یا کمبود امکانات برای رفتن به شفاخانه، در هنگام زایمان جان خود و نوزادش را از دست میدهد، چه انتظاری از پیشگیری، تشخیص یا درمان سرطان پستان میتوان داشت؟ در جامعهای که خانوادهها فقیر، سنتی و بیتوجه به جان و سلامت زناند، بیماری و مرگومیر را سرنوشت مقدر و الهی معنی میکنند.»
کارشناسان تأکید میکنند که آموزش و آگاهی عمومی از نشانهها، معاینات منظم و دسترسی به تشخیص و غربالگری میتواند جان هزاران زن را نجات دهد. در بسیاری از کشورها، برنامههای آموزشی در مکاتب و رسانهها برگزار میشود و کارزارهای اجتماعی به زنان میآموزد تا با بدن خود آشنا شوند و در صورت مشاهدهی هرگونه تغییر، بهموقع اقدام کنند.
پینوشت: عکس از انترنت
منابع:
https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/breast-cancer
https://www.iarc.who.int/cancer-type/breast-cancer/?utm_source=chatgpt.com
