پروندۀ زنان تأثیرگذار افغانستان-۷
پژوهش: قومشاهی
۱
زنانی از جنس تغییر در افغانستان، آنانی که بر الگوهای مستقر جامعۀ سنتی شوریدهاند و خود را در سطح بالای تأثیرگذاری جامعه رساندهاند؛ ما در نشریۀ «صدای زنان افغانستان» در ضمن دیگر فعالیتهای رسانهای از چنین زنانی سخن میزنیم. این زنان نه ستارۀ سهیلاند نه پرندگان افسانهای، بلکه زنانی هستند که در درون جامعۀ مردسالار افغانستان سر بلند کردهاند. یکی از این زنان، دکتر مسعوده جلال است.
مسعوده جلال از نخستینهای تاریخ زنان افغانستان است؛ نخستین زنی که در تاریخ افغانستان قد راست کرد و نامزد ریاستجمهوری و نامزد ریاست دولت انتقالی شد. او پزشک، استاد دانشگاه، بازیگر عرصۀ سیاسی و فعال حوزۀ حقوق زنان است.
او از «چهره»هایی است که اهمیت تاریخی دارد. دلیل آن پیشگام بودن در رقابت با حامد کرزی برای کسب عالیترین مقام سیاسی کشور در سال ۲۰۰۴ تا ۲۰۰۶ در انتخابات ریاستجمهوری و نیز رقابت در لویهجرگۀ اضطراری برای ریاست دورۀ انتقالی. وی با اقدامش در دو دوره رقابت برای رهبری کشور درصدد به چالش کشیدن کلیشههای جنسیتی مردانه بود و شکستن انحصار مردانۀ قدرت سیاسی در افغانستان. او افزون بر نامزدی ریاستجمهوری، نامزدی ریاست دولت انتقالی دور اول پساطالبان، وزارت، نمایندگی مردم در لویهجرگه و همچنین فعال حقوق بشر و کارمندی نهادهای سازمان ملل را در کارنامۀ کاری خویش دارد.
۲
کارنامۀ کاری مسعوده جلال
مشاور ارشد در بخشهای سازمان ملل متحد در افغانستان- ۱۹۹۶
در سال 1996، گروه طالبان بر کابل چیره شد. اولین ضربهای که مسعوده جلال از دست گروه طالبان خورد، برکناری وی از وظیفهاش در دانشگاه طبی کابل بود؛ اما وی کنار ننشست؛ زیرا پس از برکناری از دانشگاه، کار و فعالیت در بخشهای مختلف سازمانهای بینالمللی را شروع کرد.
• مسئول ارشد برنامههای ملی زنان و فعالیتهای صحی و اجتماعی در برنامۀ جهانی غذا (WFP)؛
• مسئول ارشد کمساریای عالی سازمان ملل در امور پناهندگان؛
• مشاور کمیتۀ بینالمللی صلیبسرخ؛
مسعوده جلال دومین ضربه را که از دست طالبان خورد، بازداشت وی در همان دورۀ اول سلطۀ طالبان بود. وی مدتی برای برخورداری حق آموزش دختران و حق کار زنان و فعالیت حقوق بشر بازداشت شد؛ اما با مداخلۀ سازمان ملل از بازداشت آزاد گردید.
نمایندۀ مردم کابل در لویهجرگۀ اضطراری- ۲۰۰۲
سال ۲۰۰۱ میلادی که رسید، افغانستان سال بسیار مهم و سرنوشتسازی را در تاریخ معاصر خود تجربه کرد. در این سال، نظام طالبانی برچیده شد و افغانستان وارد مرحلۀ جدیدی گردید. جامعۀ جهانی حضور یافت. یک سال بعد یعنی در سال ۲۰۰۲ مسعوده جلال رویکرد سیاسی را پیشه کرد و به دنیای سیاست وارد شد. ورود وی در عرصۀ سیاست درواقع با حضور و شرکت یا نمایندگی وی از مردم کابل در لویهجرگۀ اضطراری بود. این حضور، نقطه عطفی در زندگی وی به حساب میآید.
از این پس است که مسعوده جلال یک «چهرۀ سیاسی» به شمار میآید؛ درحالیکه وی پیش از ۲۰۰۲ بهعنوان پزشک، استاد دانشگاه و فعال حقوق زنان فعالیت میکرد.
نامزدی ریاست ادارۀ انتقالی افغانستان، ۲۰۰۲
7 ماه پس از سقوط گروه طالبان، یعنی در سال ۲۰۰۲ برای ادارۀ نظام سیاسی افغانستان، لویهجرگۀ اضطراری در کابل برگزار شد. هدف از برگزاری آن این بود که مشخص شود چه کسی با چه ساختاری افغانستان را تا زمان برگزاری انتخابات و تشکیل حکومت دائمی اداره میکند. بدین جهت، کشور به یک ادارۀ مرکزی مورد توافق نیاز داشت.
برگزاری لویهجرگۀ اضطراری یکی از موارد پیشبینیشده در «توافقنامۀ بن» بود. بنابراین، به تاریخ ۱۳ جون ۲۰۰۲ رأیگیری برای ریاست ادارۀ انتقالی افغانستان برگزار شد. در این رأیگیری، مسعوده جلال تنها زنی بود که قد راست کرد تا با فضای مردسالاری رقابت کند و در رینگ رقابت یا دوئل سیاست شرکت کند.
وی دو رقیب داشت: حامد کرزی و میرمحفوظ ندایی. در نهایت، مسعوده جلال با اخذ ۱۷۱ رأی یا 11درصد آراء، ریاست را به حامد کرزی واگذار کرد و توانست در جایگاه دوم قرار بگیرد. این بخش از زندگی وی، از جمله نقاط برجستۀ حضور یافتن زن افغانستانی در سطح رهبری تشکیلات عالی و سیاسیِ یک نظام مردسالار بود.
نامزد انتخابات ریاستجمهوری ۲۰۰۴
سال 2004، سال سرنوشتساز برای افغانستان بود. در این سال، انتخابات ریاستجمهوری برگزار شد. در این انتخابات، مسعوده جلال تنها نامزد زن در میان ۱۸ نامزد بود. وی مستقلانه و شجاعانه در رقابت با رقبای مرد در میدان انتخابات حاضر شد.
حضور مسعوده جلال در آن زمان در میدان کارزار انتخاباتی برای تصدی ریاستجمهوری یک رویداد تاریخی بود. او عملا زنان را در صحنه آورد. تاریخ را به نام زنان افغانستان رقم زد. حتی برای پایان دادن به تمام روندهای علیه زنان در افغانستان، وی در این انتخابات، شعارهایی چون پایان دادن به فقر، تأمین مسکن برای بیخانمانها و برقراری صلح را در سرلوحۀ شعارهای انتخاباتی خویش قرار داد. با آنکه وی در این انتخابات در بین ۱۷ کاندیدای ریاستجمهوری تنها زنی بود که حضور داشت. با اینکه در جایگاه ششم قرار گرفت و نتوانست برنده شود، اما با این عملکردش تاریخ را به نفع زنان افغانستان تغییر داد. پس، وی چهرۀ تاریخساز زنان افغانستان به شمار میآید.
حضور او در این رویداد از آنجا مهم است که این رقابت برگی از برگهای تاریخ سیاسی و مبارزات سیاسی زنان افغانستان است. در زمانی که افغانستان به تازگی داشت زخم چرکین سلطۀ گروه طالبان را درمان میکرد، زنی در بلندای تاریخ ایستاد و با تمام قدرت «بودن» خود را جار زد.
نامزد انتخابات پارلمانی (ولسیجرگه) ۲۰۱۸
مسعوده جلال به تاریخ ۲۰ اکتبر ۲۰۱۸ نیز وارد کارزار انتخاباتی شد. وی در این سال نامزد پارلمانی نمایندگی مردم کابل شد. انتخابات ۲۰۱۸ بسیار انتخابات مهم و پرچالش در تاریخ افغانستان پس از سقوط دور اول طالبان بود. در این انتخابات ۲۵۶۵ نفر که تعداد ۴۱۷ زن بودند برای ۲۵۰ کرسی از ۳۲ ولایت نامزد شده بودند. این سومین انتخابات پس از سقوط گروه طالبان بود و با مشکلات امنیتی، اختلافات سیاسی، و مشکلات تخنیکی فراوان روبهرو بود.
نامزد معاونت ریاستجمهوری، ۲۰۱۹
مسعوده جلال در سال ۲۰۱۹ بازهم وارد عرصۀ رقابت در سطح کلان سیاسی شد. این بار در نقش معاون دوم ریاستجمهوری وارد کارزار انتخابات ریاستجمهوری گردید. مسعوده جلال در این دور از انتخابات، معاون دوم رحمتالله نبیل معرفی گردید. او برنامهها و مواضع انتخاباتی خود را در ۲۸ جون ۲۰۱۹ در برنامۀ تلویزیون طلوع با موضوع «نقش زنان افغانستان در انتخابات» برشمرد و مشارکت سیاسی زنان، حقوق زنان در ساختار حکومت، حضور زنان در تصمیمگیریهای ملی و نقش زنان در آیندۀ سیاسی افغانستان را از جمله اهداف سیاسی و مدیریتی آیندۀ خودش پس از پیروزی در انتخابات اعلام کرد.
سومین ضربهای که وی از دست گروه تروریست طالبان خورد، در همین دورۀ عملکرد سیاسی وی بود. به عبارت دیگر، در جریان انتقاد از افراطگرایی و نقش حقوق بشر و حقوق زنان، در همین دورۀ فعالیت سیاسی، خانه و دفترش در همین سال هدف بمبگذاری و حملۀ تروریستی قرار گرفت.
وزارت- ۲۰۰۴
از دیگر نقاط درخشان در کارنامه سیاسی مسعوده جلال، وزارت امور زنان است. او پس از انتخابات سال ۲۰۰۴ در کابینۀ حامد کرزی وزارت امور زنان را عهدهدار شد. این مسئولیت از اکتبر ۲۰۰۴ تا سال ۲۰۰۶ به دوش وی افتاد.
اهمیت دورۀ وزارت وی به عنوان وزیر امور زنان در چند چیز است: یکی اینکه در دورۀ وی «پلان ملی عمل برای زنان افغانستان» (NAPWA) راهاندازی شد. این برنامه یک چارچوب بود که زنان را در مرکز اجتماع وارد میساخت. همچنین این برنامه با افق ۱۰ ساله طراحی شده بود و چوکاتی بود برای مسائل راهبردی چون کاهش فقر زنان، افزایش مشارکت سیاسی زنان، آموزش زنان، سلامت و توانمندسازی اقتصادی زنان.
دیگر اهمیت دورۀ وزارت وی موضوع مبارزه با خشونت علیه زنان بود. خانم جلال در این دورۀ کاری، ریاست تدوین قانون منع خشونت علیه زنان را به عهده داشت. این قانون در سال ۲۰۰۹ نافذ شد. در این قانون اعمالی مانند ازدواج اجباری، ازدواج زیر سن قانونی، تجاوز، ضرب و شتم و سایر اشکال خشونت علیه زنان جرمانگاری شده بود.
بنیاد جلال و فعالیتهای مدنی مسعوده جلال
از دیگر کارکردهای خانم جلال در بخش تغییرات در سطح زندگی مردم، روی دست گرفتن فعالیت مدنی بود که پس از پایان مسئولیت وزارت در سال ۲۰۰۶ صورت گرفت. وی در این بخش از زندگی خود وارد فاز کنشگری مدنی گردید.
او برای دسترسی به اهدافی چون توانمندسازی زنان، حمایت از مشارکت اجتماعی و سیاسی زنان، حمایت از آموزش زنان، حمایت از مدافعان حقوق بشر و افزایش مشارکت سیاسی و تقویت سازمانهای زنانه «بنیاد جلال» را راهاندازی کرد. وی در این میدان مبارزه رویداد تلخ حمله مسلحانه علیه دو تن از فعالان حقوق زن این بنیاد در ولایت هلمند را تجربه کرد. رویدادی که یکی از آن دو نفر کشته شد و دیگری به کما رفت.
آثار چاپ شده
دکتر مسعوده جلال نویسندۀ چند اثر در زمینۀ حقوق زنان، دموکراسی، صلح و امنیت دارد که مهمترین اثر وی کتابی است به انگلیسی به نام «آویزان بر تار مویی: حقوق زنان افغانستان و تهدیدهای امنیتی» کار مشترک وی و ماریو سیلوا که در سال ۲۰۱۴ از سوی انتشارات موزاییک پرس در ۱۹۲ صفحه منتشر گردید. این کتاب دربارۀ تاریخ مبارزات زنان افغانستان، وضعیت حقوق زنان و امنیت و خطرات ناشی از مذاکرات سیاسی با طالبان است.
این کتاب درواقع دو بخش دارد. بخش اول کار مسعوده جلال است و بخش دوم کار سیلوا، پژوهشگر حقوق بینالملل و سیاستمدار کانادایی- پرتقالیتبار است.
مهاجرت
مسعوده جلال پس از سقوط جمهوری در ۱۵ اوت ۲۰۲۱ افغانستان را ترک کرد و در هلند مهاجر شد. اهمیت وی در دورۀ پس از مهاجرت نیز آشکار است؛ زیرا در بیرون از کشور به فعالیتهای سیاسی و حقوق بشری خود ادامه داده است.
او در این دوره نیز در تیررس گروه تروریستی طالبان قرار گرفت؛ زیرا به دلیل انتقادهایش از گروه طالبان، استاد فیضالله جلال همسر وی در کابل توسط طالبان دستگیر شد. گزارشها علت بازداشت شوهرش را همین موضعگیری آشکار مسعوده جلال علیه گروه طالبان میداند.
جایزه
جایزۀ بینالمللی حقوق زنان اجلاس ژنو در سال ۲۰۲۵ به مسعوده جلال اهدا شد. این جایزه به پاس فعالیت و کارکرد وی در زمینۀ حقوق زنان از سوی ائتلافی متشکل از بیش از ۳۰ سازمان حقوق بشری به وی تعلق گرفته است.
در خبرنامۀ این نهاد آمده بود که مسعوده جلال نخستین زن نامزد ریاستجمهوری در افغانستان بود و بنیاد جلال را برای توانمندسازی زنان تأسیس کرد. همین تأسیس بنیاد برای «توانمندسازی زنان» یکی از حقیقتهای تأثیرگذاری در جامعه است.
تحصیلات
دورههای تعلیمی و تحصیلی مسعوده جلال خیلی مشخص نیست. فقط چیزی که در منابع آمده، او بخشی از سالهای مکتب را در لیسۀ نسوان نساجی گلبهار و مقطع لیسه را در کابل خواند. و تحصیلات عالی را در رشتۀ طب در دانشگاه کابل به پایان برد. وی دو موفقیت آموزشی در زندگی خویش دارد. وی رتبۀ دوم در امتحان کنکور سال 1981در سطح ملی و رتبۀ نخست در رقابت بورس تحصیلی در ولایت کاپیسا را به دست آورد.
وی پس از فراغت از دانشکدۀ پزشکی کابل به کادر علمی آن پیوست و به تدریس در همان دانشگاه مشغول گشت. منابع مسعوده جلال را با دو عنوان معرفی کرده است: روانپزشک و پزشک اطفال. استادی و کادر هیئت علمی دانشگاه نیز از جمله دستاوردهای علمی و مهم وی است.
زیستنامۀ شخصی
سال ۱۹۶۲ دورۀ پادشاهی محمدظاهر شاه بود. از نظر سیاسی حکومت اقتدارگرایی بر سر قدرت بود که آزادی فعالیت احزاب سیاسی و مخالفان محدود بود. افغانستان درگیر منازعات خط دیورند با پاکستان بود. از نظر وضعیت حقوق زنان، زنان در شهرها از آزادی نسبی برخوردار بودند. دسترسی به مکتب و دانشگاه و اشتغال در مراکز دولتی و آزادیهای شخصی مانند حجاب از جمله مواردی بود که زنان در آن دوره از آن برخوردار بودند.
مسعوده جلال در این سال و در این شرایط به دنیا آمد. زمانی که افغانستان از یکسو در مسیر نوسازی آموزشی و اجتماعی قرار داشت، و از سوی دیگر هنوز درگیر بافتارها و ساختارهای سنتی بود. به روایتی، وی دختر طلامحمد از بدخشان است. طلامحمد مدیر عمومی مراقبت در نساجی گلبهار بود؛ اما مسعوده در کاپیسا به دنیا آمد.
مسعوده جلال اکنون بخشی از تاریخ مبارزات زنان افغانستان به شمار میآید. اکنون که در بیرون از کشور و در دنیای مهاجرت به سر میبرد، سنگر مبارزه علیه طالبان را ترک نکرده و برای حقوق زنان در مجامع بینالمللی فعالیت میکند. یادکرد او الگوی مبارزات زنان افغانستان برای احقاق حق زنان افغانستان است.
پینوشت: عکس از انترنت









