بازخوانی پروندهی زندگی زنان تأثیرگذار افغانستان-۳
نویسنده: قومشاهی
یادداشت: نشریهی صدای زنان افغانستان، بر آن است که در پروندههایی که در این نشریه باز کرده است، چه «پروندهی زنان تأثیرگذار افغانستان» و چه «پروندهی داستاننویسان زن افغانستان»، زن افغانستانی را نه صرفا در جایگاه فقط زنان «قربانی»، زنان مظلوم، زنان ستمکش، زنان ستمدیده، زنان زیردست، بلکه به مثابهی زنان کنشگر، زنان «نهاد قدرت»، زنان قدرتمند، زنان قدرتساز، زنان نقشآفرین، زنان بازیگر عرصهی سیاست، اجتماع، فرهنگ و اقتصاد بازخوانی کنیم. مقصود و مقصد ما در این سلسلهروایاتِ زنانه، روایت صرفا رنجها، محرومیتها و ستمهایی نیست که بر زنان افغانستان رفته است؛ بلکه میخواهیم ظرفیتها، دستاوردها، نقشآفرینیها و چهرههای اثرگذار آنان را برجسته کنیم.
نشریهی صدای زنان افغانستان، باور دارد که آیندهی افغانستان تنها با روایت دردها، تراژدیها، شوربختیها و نگونبختیها ساخته نمیشود؛ بلکه به الگوها و زنانی نیاز است که توانستهاند در عرصههای گونان زندگی در ردههای بالا نقشآفرینی کند. البته همین زنان، کسانی بودهاند و هستند که نه از زندگی بین پر قو، یا زندگی شاهانه به اصطلاح امروزی لاکچیری برخاسته باشند، نه، بلکه از متن دشواریها بالا آمدهاند. پس، خطمشی، رویکرد و هدف ما در این نشریه روشن است: زنان تأثیرگذار افغانستانی که بتواند برای نسل امروز و فردا الگوسازی کنند. علاوه بر همهی اینها ما در نشریهی صدای زنان افغانستان به دنبال سیاه و سفید کردن افراد نیستیم. انسان افغانستان برای ما موجودات نهتنها سیاهِ سیاه یا سفیدِ سفید، بلکه از دید ما انسان افغانستانی خاکستری است. انسانی که با خطاها، لغزشها و خوبیها مورد پذیرش است. کسی که در گذشته و حال به ارزشهای حقوق بشر، روندهای دموکراتیک و اصول جهان مدرن، از جمله مفاد اعلامیهی جهانی حقوق بشر و میثاقهای بینالمللی، باورمند و پایبند بوده و باشد، برای ما بس و پسندیده است.
ما در دو بازخوانی پروندههای زنان اثرگذار افغانستانی، پروندهی ارباب خدیجه و دکتور سکینه یعقوبی را بازخوانی کردیم و زن افغانستانی را در یک بعد دیگر، یعنی رهبری، کارایی و تأثیرگذاری و حتا کاریزمایی دیدیم؛ و اینک به سراغ داکتر آناهیتا راتبزاد، زن چپگرای افغانستان میرویم؛ زنی که از معاونت ریاست جمهوری تا نمایندگی مردم در پارلمان و سفارت، بازیگر قوی عرصههای سیاست و دیگر عرصههای زندگی با قدرت و اقتدار ظاهر شده است.
*
داکتر آناهیتا راتبزاد، از شناختهشدهترین زنان سیاستمدار افغانستان در سدهی بیستم است. سیاستمدار، چهرهی سیاسی، پزشک، فعالِ حقوق زنان، از بنیانگذاران حزب دموکراتیک خلق افغانستان و از رهبران سیاسی افغانستان جناح پرچم و همچنان از بنیانگذاران سازمان دموکراتیک زنان افغانستان. از نخستین نمایندگان زن در پارلمان افغانستان، معاون رئیس جمهور، وزیر، سفیر و یکی از رهبران سوسیالیست، مارکسیست- لنینیست و مدافع سکولاریسم در افغانستان.
کارنامهی سیاسی
بنیانگذار سازمان دموکراتیک زنان افغانستان: در فواصل سالهای ۱۹۶۴ – ۱۹۶۵ میلادی، سازمان دموکراتیک زنان افغانستان، نخستین تشکل گستردهی زنان وابسته به جریان چپ در افغانستان ایجاد شد و آناهیتا راتبزاد ریاست آن را به عهده گرفت. رویدادی که بستر دموکراسی را برای جامعهی افغانستان، بهویژه زنان این کشور، فراهم کرد.
عضو مؤسس حزب دموکراتیک خلق افغانستان (PDPA): افغانستان در سال ۱۹۶۵ میلادی، دورهی پادشاهی مشروطه و دورهی موسوم به «دههی دموکراسی» را تجربه می کرد. در این دوره، اصلاحات سیاسی، آزادی نسبی مطبوعات و رشد جریانهای چپ و اسلامگرا و ملیگرا رخ داد. در همین سال، رویدادی رخ داد که تاریخ سیاسی افغانستان را برای دورههای دراز تغییر داد. به تاریخ اول جنوری ۱۹۶۵ میلادی شماری از روشنفکرانی چون نورمحمد ترهکی، ببرک کارمل، آناهیتا راتبزاد، سلطانعلی کشتمند و حفیظالله امین، به طور کلی ۲۷ نفر، در شهر کابل، در خانهی نورمحمد ترهکی به صورت پنهانی حزب دموکراتیک خلق را بنیانگذاری کردند.
بدینسان، عضویت آناهیتا راتبزاد در شمار اعضای مؤسس حزب دموکراتیک خلق افغانستان، یکی از بخشهای مهم کارنامهی سیاسی او را رقم زد؛ حزبی که بخش مهمی از تاریخ سیاسی افغانستان را به خود اختصاص داده است. گسترش آموزش، مبارزه با بیسوادی، برابری حقوق زنان و مردان، کاهش نفوذ نظام فئودالی و ایجاد دولتی سوسیالیستی، از جمله اهداف مندرج در مرامنامهی این حزب بود. پس میتوان، آناهیتا راتبزاد را یکی از چهرههای تأثیرگذار سیاسی در سیاست معاصر افغانستان به شمار آورد. زنی که در قطار رهبران تغییر در افغانستان قرار دارد. حزبی که او یکی از بنیانگذاران آن بود، باعث و بانی سقوط نظام سیاسی و برقراری جمهوری دموکراتیک خلق در افغانستان گردید.
نمایندگی مجلس: پادشاهی مشروطه بر پایهی قانون اساسی ۱۹۶۴ که اختیارات پارلمان را افزایش داد، در این سال، برای نخستینبار، زنان حق رأی به دست آوردند و در انتخابات پارلمانی شرکت کردند. آناهیتا راتبزاد در سال های ۱۹۶۵ تا ۱۹۶۹ به نمایندگی از حوزهی دوم شهری شهر کابل به مجلس نمایندگان راه یافت. وی همزمان با سه زن منتخب دیگر، هر یک خدیجه احراری، معصومه عصمتی وردک و رقیه ابوبکر در پارلمان راه یافت.
وزیر امور اجتماعی: در سال ۱۹۷۸ میلادی و پس از روی کار آمدن حکومت خلق به رهبری نورمحمد ترهکی، آناهتیا راتبزاد تنها زن عضو کابینه نورمحمد ترهکی شد و وزارت امور اجتماعی را عهدهدار گردید.
سفیر افغانستان در یوگسلاوی: در فواصل سالهای ۱۹۸۰- ۱۹۷۸ میلادی، آناهیتا راتبزاد سفیر افغانستان در بلگراد منصوب گردید و عنوان نخستین زن سفیر افغانستان را از آن خود کرد.
عضو دفتر سیاسی حزب دموکراتیک خلق افغانستان: آناهیتا راتبزاد، در سالهای ۱۹۷۹- ۱۹۸۶ میلادی، پس از آنکه جناح پرچم به قدرت رسید، عضو دفتر سیاسی حزب دموکراتیک خلق افغانستان شد؛ مقامی که عالیترین نهاد تصمیمگیری حزب خلق بود. در این مدت وی بهعنوان یکی از بازیگران سیاست و قدرت و اقتدار سیاسی نقش بازی کرد.
وزیر معارف: آناهیتا راتبزاد در دولت ببرک کارمل، از سال ۱۹۸۰ میلادی تا ۱۹۸۱، وزارت معارف را عهدهدار گشت و همزمان بر وزارتخانههای اطلاعات، فرهنگ، تحصیلات عالی و صحت عامه نیز نظارت داشت. وی در عین حال، عضو دائم دفتر سیاسی حزب دموکراتیک خلق افغانستان نیز بود.
معاون رئیس جمهور (معاون رئیس هیأت رئیسهی شورای انقلابی): آناهیتا راتبزاد، از ۲۷ دسامبر ۱۹۸۰ تا ۲۴ نوامبر ۱۹۸۵، در ساختار جمهوری دموکراتیک خلق افغانستان معاون رئیس جمهور شد و نقش عالیترین زان مقامدار در تاریخ افغانستان را به دوش کشید. سرانجام، با روی کارآمدن دکتر نجیبالله و تحولات سیاسی درون نظام، از تمام سمتهای دولتی سبکدوش گردید.
کارنامهی فعالیت در حوزهی حقوق زنان
آناهیتا راتبزاد را یکی از پیشگامان عرصهی فعالیت حقوق زنان افغانستان میتوان برشمرد. در سال ۱۹۶۴ سازمان دموکراتیک زنان افغانستان را با شماری از هماندیشان خود بنیانگذاری کرد و ریاست آن را به دوش گرفت. وی در قالب این سازمان، گسترش آموزش، سوادآموزی و مشارکت زنان را در دستور کار خویش قرار داد. راتبزاد نخستین مراسم رسمی روز جهانی زن را در ۸ مارچ در سال ۱۹۶۵ در شهر کابل برگزار کرد.
وی یکی از مدافعان سکولاریسم در افغانستان است. تأکید وی بر آموزش زنان و حضور زنان در عرصهی عمومی، اشتغال و برابری حقوقی استوار بود. برخی از پژوهشگران تاریخ زنان افغانستان، آناهیتا راتبزاد را یکی از پیشگامان حضور سیاسی زنان در افغانستان میدانند. بنابراین، از نظر اهمیت تاریخی، وی از نخستین زنان اثرگذار سیاست در افغانستان به شمار میرود.
اهمیت تاریخی اناهیتا راتبزاد
دو زیست و دو طرز تفکر: طرز تفکر ایدئولوژیکی و سکولاریزم. اگر اندیشهی سازمان دموکراتیک زنان افغانستان، گسترش مییافت، زنان قطعاً در شرایط طالبانی قرار نمیگرفتند. برابری زن و مرد در حقوق، حاکمیت اندیشهی سکولاریستی، مردم مترقی و آزاد تحقق مییافت. اما طرز تفکر ایدئولوژیکی چیره گشت. به کمک کشورهای ضد اتحاد جماهیر شوروی «نهاد ایدئولوژیک جهادی» پیدا شد. به نقل از میلتون بیردن، مسئول پیشین حمایت امریکا از مجاهدین در پاکستان، در سال ۱۹۸۶، به دستور ویلیام کیسی، رئیس وقت سازمان سیاه امریکا، میلتون یک میلیارد دالر و موشکهای استینگر را وارد افغانستان ساخت تا بیخ و بنیاد سوسیالیسم و اندیشههای مترقی سکولاریزم را بخشکاند و خشکاند.
آناهیتا راتبزاد، زن سکولاری بود. روشنگری، سازماندهی جنبش زنانه، از جزء اهمیت کار وی بود. اگر اندیشهی آناهیتا راتبزاد، گسترش پیدا میکرد، قطعا فضای اختناقی چون دورهی گروه طالبان هرگز در افغانستان رخنما نمیشد.
مواضع و دیدگاههای مترقی آناهیتا راتبزاد با چالش نیروهای محافظهکار و اسلامگرا روبهرو شد. نیروهای محافظهکاری که پشت سرشان اقتصاد بزرگ و منابع قدرتمند مالی چاههای نفت عربستان و دیگر کشورهای اسلامی نفتخیز است. حامد عبدالصمد در کتاب «زوال جهان اسلام» نوشته است: اسلام سیاسی تا اوائل قرن بیستم در حال از دست دادن نفوذ خود بود. ناگهان کشف و درآمدهای عظیم نفتی، بهویژه عربستان سعودی و کشورهای خلیج فارس، امکان صدور و گسترش ایدئولوژیهای اسلامگرایانه را فراهم کرد. سرمایههای نفتی در تأمین مالی مساجد، مدارس دینی، دانشگاهها و شبکههای تبلیغی در سراسر جهان اسلام نقش مهمی داشتند.
و اما اکنون، زنان در حاکمیت نهاد ایدئولوژیک اسلامی به رهبری ملا هبتالله آخوندزاده هیچ نقش انسانی در حیات اجتماعی و انسانی ندارند: حق سفر، حق برخورداری از ارزشهای حقوق بشری، حق اشتغال، حق برابری با مرد، حق مشارکت سیاسی، حق کار و محرومیت از تمام مزایای زندگی.
تحصیلات
آناهیتا راتبزاد تحصیلات متوسطه را تا ختم صنف هشتم در سال ۱۹۴۵ در لیسهی ملالی کابل به پایان رساند. سپس درسال ۱۹۴۷ در یک دورهی یک سالهی پرستاری در آموزشگاه قابلگی در کابل آموزش دید. او در همان سال با داکتر کرامالدین کاکر ازدواج کرد. در سال ۱۹۴۹ میلادی با همسر خود به ایالات متحده امریکا رفت و در آنجا در رشتهی پرستاری آموزش دید.
پس از بازگشت به وطن، به حیث مدیر شفاخانهی مستورات تعیین گردید. همزمان در دانشسرای قابلگی کابل، قابلگی آموزش داد. در سال ۱۹۵۷ میلادی وارد دانشکدهی پزشکی کابل شد و در سال ۱۹۶۳ مدرک دکترای پزشکی (MD) خود را از دانشگاه کابل به دست آورد که به همان دلیل بهعنوان یکی از نخستین پزشکان زن افغانستان نیز شناخته میشود.
زیستنامهی شخصی
یکم نوامبر ۱۹۳۱ میلادی است. زمان حکومت پادشاهی متمرکز محمدنادر خان. افغانستان در دورهی حساس تاریخی قرار دارد. دورهی بازسازی سیاسی که دو سال پیش حکومت امانالله خان سقوط کرده و حبیبالله کلکانی شکست خورده است. هنوز چهرهی جنگهای داخلی بر رخ کشور نمایان است که در خانهی احمد راتب، روزنامهنگار و از هواخواهان اصلاحات امانی، آناهیتا به دنیا آمد.
احمد راتب، پدر آناهیتا راتبزاد، خواهرزادهی محمود طرزی بود. او در تدوین نخستین قانون اساسی افغانستان در سال ۱۹۲۳ میلادی سهم بارز داشت. در همان سالها هفتهنامهی «نسیم سحر» را منتشر میکرد؛ نشریهی غیردولتیای که صاحبامتیاز و مدیرمسئولش احمدراتب، پدر آناهیتاست و در دورهی امانی اندیشههای مشروطیت و اصلاحطلبانه را منتشر میکرد. این نشریه در ۲۷ جنوری ۱۹۲۸ میلادی به فعالیت آغاز کرد و پس از ۱۵ شماره به دلیل نشر مطالب انتقادی توقیف گردید.
پس از سقوط امانالله خان، احمد راتب به ایران تبعید شد و همانجا درگذشت. آناهیتا و برادرش در شرایط مالی سخت و دشوار و بدون حضور پدرش بزرگ شد. خلاصه، آناهیتا دختر چنین پدر روشنفکر و از پیشاهنگان تغییر است.
فرجام زندگی
سناریوی زندگی آناهیتا راتبزاد پایان غمانگیزی دارد. با روی کار آمدن دکتر نجیبالله، از سیاست کنار زده شد. در سال ۱۹۹۲، پس از سقوط حکومت حزب دموکراتیک خلق و آغاز جنگهای جنونآمیز گروههای ایدئولوژیک مجاهدین، ناچار کابل را رها کرد.
وی در سال ۱۹۹۵ به شهر صوفیهی بلغارستان رفت و مدتی در آنجا ماند. سپس در سال ۱۹۹۶ به آلمان رفت و درخواست پناهندگیاش پذیرفته شد. در شهر لونن، در ایالت نوردراین-وستفالن، ساکن گشت و پس از مدتی در نزدیکی دورتموند زندگی کرد. البته برخی منابع نوشتهاند وی ابتدا به نزد خانوادهاش در هند رفت و سپس راهی صوفیه گشت.
و سرانجام، اتاهیتا راتبزاد در هفتم سپتامبر ۲۰۱۴ بر اثر نارسایی کلیه در شهر دورتموند آلمان از دنیا رفت. جنازهاش را به مینهنش آوردند و در «شهدای صالحین» به خاک سپرده شد.
زنی که زمانی نامش نشان قدرت و اقتدار بود، و یکی از «صاحبصدا»های بلند سیاست و حقوق زنان و شناختهشدهترین زنان سیاستمدار قرن بیستم افغانستان، پروندهاش بسته گردید.
روانش مینویی باد!
