د تیارې د دور روایتونه (۹۲)
د ظلمت دوره هغه وخت وی چې غږونه چوپ شی او کیسې هېرې شی. (د تیارې د دور روایتونو) د دې برخې کې موږ د افغانستان کډوالو کارګرو ښځو ته ورغلی یو نه یوازې د دې لپاره چې دوی کارګرې دی یا کډوالې دی بلکې ځکه چې دا ښځې د دې دور تر ټولو بېغږه غږونه دی: هغه ښځې چې نه تریبون لری نه په رسنیو کې انځور لری او نه هم زموږ په ګډه حافظه کې نوم لری. په دې روایتونو کې موږ د هغوی غږ اورو او د هغوی خاطرې کیسې او ژوند بیا بیانوو، ځکه چې د هر دور ریښتینی روایت بریالی کسان نه بلکې هېر شوی خلک جوړوی.
د روایت لیکوال: عارف شادبیګ
۱
( زه په چپل جوړولو فابریکه کې هره ورځ د سهار له اوو بجو تر ماښام اوو بجو پورې کار کوم. د کار خاوند نیمه ساعت د ناری لپاره وخت راکوی. د غرمې لپاره یو ساعت وخت لرو. ناری او سهارنۍ باید خپله راوړو د کار خاوند هیڅ نه راکوی. معاشونه هم ورځنی ورکول کیږی. معاشونه ورځنی دی. هره ورځ یا هر ساعت چې کار ونه کړو د معاش څخه یې کموی. موږ هره ورځ شاوخوا ۴۵۰ تر ۵۰۰ زره ټومان معاش لرو. زموږ سرکارګر افغان دی او پاتې کارګرانو هم اکثره افغانان دی.)
دا د آغهګل، د افغانستان یوه کډواله کارګرې ښځې په ایران کې د ژوند کیسه ده چې د کډوالو کارګرو ښځو د ژوند یوه نمونه وړاندې کوی. دا روایت دوه اړخونه لری: یو اړخ یې روښانه او اورېدو وړ دی یعنې د هغو ښځو کیسې چې په کورنۍ اقتصاد کې برخه لری او نقش لوبوی خو بل اړخ یې د دې کیسو پیغام د ښځو د کار حق سرغړونه ده.
د آغهګل، د کډوالو کارګرې کیسه د هغو ښځو یوه روښانه او څرګنده بېلګه ده چې د کار حقونه نه لری. د ایران د کار قانون وایی چې ټولې ښځې چې کار کوی باید د نارینهوو سره مساوی حقونه ولری: هغوی باید د کار امنیت ولری یعنې د دندې لرې کول یې یوازې د دلیل له مخې وی، د بیمې حق ولری او د حمل او شیدو ورکولو رخصتۍ څخه ګټه واخلی. خو د آغهګل او ورته ښځو ځای په قانونی اسنادو کې کوم دی؟ هېڅ ځای!
د افغانستان کډوالې کارګرې ښځې نه د ایران ښځو په څېر مساوی معاش ترلاسه کوی او نه د کډوالو نارینهوو سره مساوی حقونه لری. نه د کار امنیت لری نه د بیمې حق لری او نه د رخصتۍ امکانات لری. دا د هغو ښځو کیسه ده چې نه د شکایت حق لری او نه د عدالت ځای. هغوی له آسمانه پرې شوی او له ځمکې سره تړلی دی ښځې چې سهار له پولیسو وېرې کار ته ځی او شپه په وېر او اندېښنه کور ته راځی وېرېدلې چې ښایی خاوند او ماشومان یې د پولیسو لاس ته لوېدلی وی په کمپ کې ساتل شوی وی یا له سرحده بېرته ګرځول شوی وی. داسې ژوند، چې له وېرې او اندېښنې ډک دی یواځې د افغانستان کډوالو او کارګرې ښځو په ایران کې د قانون برخه ده.
۲
له آغهګل سره مو د لیدو وخت ټاکلی؛ یوه پُرانرژۍ ښځه، د دایکندی ولایت د شهرستان ولسوالۍ اوسېدونکې. داسې ښځه چې له هر حرکت او کړنې یې اراده، تدبیر، زحمت او هڅه څرګندیږی. ټاکل شوې چې د خپل ژوند کیسه راته وکړی. آغهګل کیسه د هغو بېغږه ښځو کیسه ده چې په فابریکو، کارځایونو، کروندو او د خښتو په بټیو کې کار کوی، هغه ښځې چې هېڅ داسې قانونی ملاتړ نه لری چې د دوی د کار حقونه خوندی کړی. داسې ښځې چې د آغهګل په شان لوړې هیلې او سترې موخې لری خو بیا هم له هر ډول قانونی ملاتړ څخه بېبرخې پاتې دی.
د آغهګل کیسه یوازې د کار د حقونو د قانونی میکانیزمونو په نشتوالی پورې نه محدودیږی. هغه نه یوازې دا چې په ایران کې په یوه فابریکه کې پرته له کوم قانونی ملاتړ کار کوی بلکې یوه بېځایه شوې ښځه هم ده. هغې په خپل ژوند کې څو ځله د وطن د بېځایه کېدو او آوارګۍ تکراری تجربې تېرې کړې دی. د هغې ژوند د یو ګډوډ او پېچلی کلاف په څېر دی؛ تېر ژوند یې لکه د هرې کډوالې او کارګرې افغان ښځې د پستې ماتولو، وړۍ وهلو، د خښتو په بټیو کې کار کولو، د رومی بانجانو ټولولو او یا د چپل جوړولو په فابریکه کې کار کولو سره تړلی دی. پرته له دې چې د کار له حقه برخمنه وی ژوند یې د پولیسو له وېرې د کار له لاسه ورکولو او د لږ تر لږه قانونی ملاتړ د نشتون تر منځ سرګردانه تېرېږی.
آغهګل د افغانستان د ښځو استازیتوب کوی؛ هغه څوک چې آن په دقیقه توګه نه پوهېږی چې په کومه نېټه زیږېدلې ده. کله چې ترې وپوښتم: (د خپل ژوند په اړه راته ووایاست) لږه شېبه چوپه شی؛ لکه چې چوپتیا یې د زمانې ژوروالی لټوی یا هڅه کوی ځان د وخت له دوړو راوباسی او دې ځای ته یې راولی هغه ځای ته چې ناسته ده تر څو د خپل ژوند کیسه وکړی. له لږ ځنډ وروسته وایی: (زما نوم آغهګل رضایی دی. نه پوهېږم څو کلنه یم.)
آغهګل، لکه د نورو افغانانو په څېر د خپل دقیق عمر په اړه هېڅ نه پوهېږی. په کلی او ښار کې هم د ماشومانو د زېږېدو کال ثبت نه کېږی. کله چې د تابعیت د تذکرې لپاره اقدام وکړ د نفوسو د ثبت مامور یې د اټکل په توګه ولیکل: (آغهګل د ۱۳۵۵ کال یوه کلنه ده) د هغې پلار او مور هم په دقیقه توګه نه پوهېدل چې د آغهګل د زیږېدو ورځ میاشت او کال کوم دی.
آغهګل له لږې تامل وروسته وایی: (ګومان کوم چې شاید ۵۰ کلنه یم. په هغه وخت کې هر څوک د خپل ماشوم زېږېدنه د یوې طبیعی پېښې یا بلې پېښې سره یادوی؛ مثلاً زما پلار او مور ویل چې ته هغه وخت نړۍ ته راغلې یې چې یوه ډېره لویه سېلاب راغلې وه. خو اوس دا لوی سېلاب په کوم کال کې شوی و، زما پلار او مور لکه د هر بل کلیوالی مور او پلار دقیق نه پوهېدل چې دغه لوی سېلاب په کومه نېټه و)
آغهګل د هغو خلکو پورې اړه لری چې له وخت له مخې د انسانانو د تاریخ له پیل سره تړلی دی. لکه څنګه چې په لرغونی دور کې د تقویم له جوړېدو مخکې وخت د (د پاچا کال) پر اساس شمېرل کېده لکه: (په دریم کال د فلان پاچا د حکومت) کې یا د سومر او بابل په تمدن کې هر کال د هماغه کال د پېښې پر اساس نومول کېده بیلګه: د معبد جوړول. یا په لرغونې یونان کې ویل کیده (د فلان المپیک کال) او یا د عربستان د جاهلیت دوره کې (عام الفیل) آغهګل هم د خپل زېږېدو کال د لوی سېلاب پېښې سره سمون لری.
آغهګل د افغانستان د خلکو د بېځایه کېدو نمونه ده. ما ترې وپوښتل: (د خپل بېځایه کېدو او کډوالۍ تجربې راته ووایه، کله کډوال شوې او څنګه؟) هغې سر خوځوی، ګوتې یې سره ټینګ نیسی؛ لکه چې څه په دننه کې یې ماتېږی وایی: (موږ دوه ځله ایران ته کډوال شوی یو. د لومړی ځل کال مې په یاد نه دی یوازې همدغه مې په یاد دی چې کله ایران ته ورسېدو د نفوسو د سرشمېرنې تازه اسناد پیل شوی وو) هغې بیا هم لږه شېبه چوپه شوه. د هغې وړوکی تندی غوټې جوړې شوې؛ هره غوټه په تندی کې داسې ښکاری لکه زرګونه د بېځایه کېدو کیسې بیانوی.
بیا یې اوږده ساه واخیسته او ادامه ورکړه: (موږ قاچاقی راغلی وو. لږ څه مې په یاد دی. موږ پنځه کسان وو. له شارستانه چې راوتلو د تموز میاشت د څلوېښتو ورځو دوره وه. هوا ډېره ګرمه وه. پاکستان ته مو لاړل.) قاچاقبرانو موږ ته جعلی پاکستانی پاسپورټونه برابر کړل. کله چې ایران ته ورسېدو زما ماشومان اکثراً کوچنی وو. په لاره کې مو ډېرې سختۍ زغملې. ټول مسیر مو په پښو تېره کړ. په هغه شدیده ګرمۍ کې زما اووه میاشتنی لورې د ګرمۍ له امله ناروغه شوه…)
آغهګل سر ټیټ کړ او چادر یې پر سر واچوله. د هغې د اوږو لرزه او چوپتیا ښودله چې ژاړی. په چوپتیا کې ژړا؛ د بېشمېره افغان بېځایه شوو ښځو یوه نمونه که په ایران او پاکستان کې په سرحدونو وی او که د بېځایه شوو په کمپونو کې د نړۍ په ګوټ ګوټ کې.
خواشینی ټول فضا ډکه کړې وه. ما ولیدل چې هغه خپل اوښکې د چادر د کونج سره پاکوی. د خواشینۍ او افسوس په منځ کې یې وویل: (په لاره کې مړه شوه. موږ تازه له سرحده تېر شوی وو چې زما لور ژوند له لاسه ورکړ. هیڅ چاره نه درلوده؛ باید له خپل درد سره ژوند کوو او لارې ته دوام ورکوو…)
هغې چوپه شوه. زه هم په چوپتیا کې ډوب شوم. ما وویل: تاسې ایران ته راغلی یاست…
هغې ادامه ورکړه:( ټولټال موږ یوه میاشت په لاره کې وو تر څو دلېجان ته ورسېدو. څو شپې مو د پلار د کروندګر په کور کې پاتې شوې. له دوستانو او خپلوانو پیسې پور واخیستلې او یو کور مو کرایه کړ. زموږ د قاچاق پیسې هم خپلوانو راکړې وې. په یاد نه مې دی چې څو شوې. موږ یو کال د دلېجان په نماور کې پاتې شو. بیا (قم) لنگرود ته لاړو او په کرنه کې کار مو پیل کړ. وروسته مو په قم، شمسآباد کې په یوه غواګانو فارم کې کار وکړ. هلته څلور کاله پاتې شو. ماشومان مې ورو ورو لوی شول او کار یې پیل کړ.)
هغې نور ادامه ورنه کړه. داسې ښکاری لکه غواړی ټول هغه شېبې مرور کړی چې له خپل زادګاه یې بېځایه شوې قاچاقی لارې یې تېرې کړې او په ایران کې په بېلابېلو ځایونو کې کار کړی دی. داسې ښکاری لکه غواړی ټولې دې شېبې په خپل ذهن کې ثبت کړی.
زه هېڅ ونه ویل، هغې وویل: (موږ د دې لپاره کډوالۍ ته لاس واچاوه چې زموږ ماشومان زده کړه وکړی. خو د مېړه معاش د زده کړو او د کور لګښتونه نه شوای پوره کولی. په دې اړه، زه او مېړه مې ناسته وکړه او پلان مو جوړ کړ. پرېکړه مو وکړه چې ښځه او مېړه کارونه تقسیم کړو. د پلان له مخې، د کور لګښتونه زما په غاړه شول. د ماشومانو د ښوونځی فیس او نور لګښتونه د مېړه په غاړه شول.)
آغهګل ژوره ساه واخیسته. داسې ښکاری لکه تازه ساه اخیستې وی. احساس مې وکړ چې غږ یې خلاص شوی دی. ویې ویل: (کله چې مې کار پیل کړ ماشومان مو ښوونځی ته واستول. زما یوه لور د دولسم ټولګی بشپړ کړ کانکور یې ورکړ خو ونه توانېده پوهنتون ته لاړه شی. اوس هغه د چپل جوړولو په فابریکه کې کار کوی. یوه بله لور مې تر اووم ټولګی لوستې ده. زما یو زوی د نهم ټولګی بشپړ کړ خو نور یې زده کړې ته دوام ورنه کړ؛ سره له دې چې موږ د هغه درس ته ډېره مینه لرله او ښوونکی یې هم ډېر راضی وو. هغه پخپله هم د زده کړو سره ډېره علاقه لرله، خو داسې پېښه وشوه چې نه یوازې یې زده کړې پرېښودې بلکې ټوله ایران یې پرېښوده.)
د هغې د خبرو پر مهال ما له ځان سره ویل چې کومه مهمه پېښه وه چې هغه ادامه ورکړه: (…تر هغه وخت پورې چې په یوه فوټبال مسابقه کې یو کمیس یې ګټلی و. ایرانیانو یې خوښ نه کړ. پرې برید وکړ او تر مرګه یې ووهه. له هغې وروسته له زده کړو او له ایران کې ژوند څخه یې زړه مات شو. ترکیې ته لاړه او بیا اروپا ته.)
د آغهګل د زوی کډوالۍ د هغو زرګونو ځوانانو کیسه ده چې زړه یې په کډوالۍ تړلی دی. هغه کلونه چې زموږ کډوال د سمندر د کوسهګانو ښکار شوی دی.
ما په یاد راغلم چې ما د نړیوال سازمان IOM له خولې یوه راپور لوستی و؛ یو ډېر زړهخوږونکی راپور د ۱۱۸۱ افغان کډوالو د مړینې په اړه یوازې په ۲۰۲۳ کال کې. ما آغهګل ته وویل چې خوشحاله یم چې ستا زوی په سلامتۍ هغه ځای ته تللی چې هلته به وده وکړی پرمختګ به وکړی او انسانی ژوند به ولری. آغهګل په مطمئن مسکا وویل: زموږ وضعیت په ټوله کې له سختۍ او زغم سره تړلی دی. که سختۍ ونه زغمو ژوند نه شو کولای. باید کار وکړو. زه د دولسو کلونو راهیسې کارګرې یم. په پیل کې مې په کرنه کې کار کاوه. د کرنې کار ډېر سخت دی له لاسونو او پښو انرژی اخلی. ما پنځه شپږ کاله کار وکړ تر څو چې یو خپلوان په چپل جوړولو فابریکه کې زما لپاره کار پیدا کړ. له هغه وروسته مې چپل جوړولو فابریکې ته لاړم. البته دا کار هم آسان نه دی او ورځ تر بلې ستونزمن کېږی. ښایی زه هم کمزورې کېږم. هرڅه چې وی په زما عمر کې کار کول سخت دی.
آغهګل یوه مدیره او هوښیاره ښځه ده. کله چې یې مزدوری پیل کړه پرېکړه یې دا وه چې په غزنی یا د افغانستان په کوم لوی ښار کې یوه ټوټه ځمکه واخلی، او بیا خپل ښار او وطن ته ستنه شی، تر څو د خپل ځان «ښاریاره» شی هغه څه چې د هغې د خبرو له منځه څرګندېدل دا وو چې د کډوالۍ د ژوند سختو شرایطو د روغتیایی بیمې نشتوالی او د مالی ملاتړ د نه شتون له امله د دوی ژوند د خپلو موخو پر مسیر مخته نه دی تللی. د ماشومانو ناروغۍ د درملنې د اسانتیاوو نشتوالی، د ازاد لګښت درملنې درانه مصرفونه او د ژوند نورې ستونزې د دې لامل شوی چې دا مېړه او ښځه خپلو هیلو او ارمانونو ته ونه رسېږی.
ما له آغهګل څخه د افغانۍ په مزد کار کولو د سختو شرایطو په اړه وپوښتل، دا چې که کومې تجربې او خاطرې لری راسره یې شریکې کړی. آغهګل خپل مخ راټول کړ. داسې ښکارېده لکه یو ډېر دردناک یاد یې ذهن ته راغلی وی. زما سترګو ته یې وکتل او ویې ویل: (څو میاشتې مخکې کله چې کار ته روانه وم، د لنګرود د پولیسو په تمځای کې یې ونیولم.) پولیسو ټولې ښځې راټولې کړې که هغه څوک چې د اقامت کارت یې درلود او که هغه څوک چې یې نه درلود. لومړی یې زموږ موبایلونه راټول کړل. موږ یې کمپ ته یووړو. په هغه ورځ دوه مینیبوسه د سړیو لپاره وو او دوه مینیبوسه زموږ د ښځو، نجونو او ماشومانو لپاره. موږ یې د قم کمپ ته یووړو.
له هغو صحنو څخه تر اوسه هم په درد او عذاب کې یم. یاد مې دی چې یو یې د کار په جامو کې راوستی و بل یې د خوب په جامو کې. یو د کرنې بوټان په پښو درلودل او بل بې بوټانو و. یو سپینږیری چې راته نږدې و ډېر سخت وهل شوی و. ډېر مې زړه ورته وسوځېد. که هغه حتی مجرم هم وای دا یې حق نه و.
آغهګل چوپه شوه او حتی ساه یې هم ونه کړه. داسې ښکارېده لکه څه یې په ستونی کې بند پاتې وی. بیا ویې ویلی(زه په هغه ورځ خپل اسناد نه لرلم مېړه مې ته مې زنګ وواهه هغه اسناد راوړل او زه خوشې شوم.) ما خپل مېړه ته زنګ وواهه، هغه زما اسناد راوړل او زه خوشې شوم. البته نږدې ټول یې خوشې کړل. ښایی یو څو کسان چې ډېر یوازې او بېکسه وو خوشې شوی نه وی. زه د هغې ورځې د درد او عذاب په لیدلو ډېر خپه شوم. زړه مې له ژوند څخه تنګ شو.
آغهګل خپل شونډې تړلې. خو د دې افغانې آواره کارګرې د ژوند (زر او یوه شپه) کیسه لا هم ادامه لری. کله چې مې له هغې څخه جلا شوم د هغې د ژوند کیسه په ذهن کې مې روانه پاتې شوه.
