نویسنده: راحیل تلاش، مدافع حقوق بشر
به مناسبت دوم نوامبر؛ روز جهانی پایان دادن به معافیت از مجازات برای جنایات علیه خبرنگاران
وقتی حقیقت جرم می‌شود، سکوت جامعه را فرا می‌گیرد.
آزادی رسانه‌ها از ارکان اساسی حقوق بشر، عدالت اجتماعی و پاسخگویی صاحبان قدرت است. خبرنگاران با افشای نقض حقوق بشر، ثبت واقعیت‌ها و بازتاب صدای مردم، نقشی حیاتی در آگاهی عمومی دارند؛ اما در بسیاری از کشورها، انجام این وظیفه با تهدید، بازداشت، خشونت و حتی مرگ همراه است.
بر اساس آمار مورد اشاره‌ی یونسکو، در سال‌های ۲۰۲۴ و ۲۰۲۵ میلادی، ۱۸۹ خبرنگار در حملات خشونت‌آمیز کشته شده‌اند و بخش بزرگی از پرونده‌های قتل خبرنگاران در سال‌های گذشته هم‌چنان بدون رسیدگی مؤثر قضایی باقی مانده است. این وضعیت نشان می‌دهد که معافیت از مجازات، نه‌تنها عدالت را تضعیف می‌کند، بلکه زمینه تداوم خشونت علیه خبرنگاران را نیز فراهم می‌سازد.
افغانستان؛ حقیقت‌گویی زیر سایه‌ی سرکوب
در افغانستان تحت حاکمیت گروه طالبان، آزادی رسانه‌ها و بیان به شدت محدود شده است. سانسور، تهدید، بازداشت و محدودیت‌های تحمیلی، فضای فعالیت حرفه‌ای خبرنگاران را ناامن ساخته و گزارش‌گری درباره‌ی فساد، تبعیض و نقض حقوق بشر را با خطر جدی روبه‌رو کرده است.
زنان خبرنگار با محدودیت‌های مضاعف مواجه‌اند. حذف آنان از عرصه‌ی رسانه‌ای، علاوه بر نقض حقوق حرفه‌ای و اجتماعی‌شان، صدای زنان و دخترانی را خاموش می‌کند که بیش از هر زمان دیگری به امکان بیان آزادانه تجربه‌ها و مطالبات خود نیاز دارند.
با وجود این فشارها، خبرنگاران شجاع افغانستان هم‌چنان برای ثبت واقعیت‌ها و رساندن صدای مردم تلاش می‌کنند. ایستادگی آنان دفاع از حق جامعه برای دانستن، پرسیدن و مطالبه عدالت است؛ حقی که هیچ قدرتی نباید از مردم سلب کند.
خبرنگاران افغانستانی در ایران و پاکستان؛ تبعید پایان خطر نیست
ترک افغانستان لزوماً به معنای پایان تهدیدها برای خبرنگاران نیست. شماری از خبرنگاران افغانستانی که برای حفظ جان و ادامه‌ی فعالیت حرفه‌ای خود به ایران و پاکستان پناه برده‌اند، با ناامنی، بلاتکلیفی اقامتی، مشکلات اقتصادی و نگرانی از بازداشت یا اخراج مواجه‌اند.
این شرایط می‌تواند آنان را از ادامه‌ی فعالیت مستقل محروم سازد و صدای کسانی را که در داخل افغانستان امکان دسترسی آزاد به رسانه‌ها ندارند، بیش از پیش محدود کند.
دولت‌های میزبان باید حقوق بنیادین این خبرنگاران را رعایت کنند، دسترسی آنان به حمایت حقوقی را فراهم سازند و از بازگرداندن اجباری افرادی که با خطر جدی آزار و شکنجه مواجه‌اند، خودداری کنند. ملل متحد و نهادهای مسئول نیز باید حمایت اضطراری، حفاظت از افراد در معرض خطر و دسترسی به مسیرهای امن و قانونی اسکان مجدد را در اولویت قرار دهند.
پیامدهای سرکوب رسانه‌ها
سرکوب خبرنگاران تنها محدودکردن یک حرفه نیست؛ پیامدهای آن تمام جامعه را تحت تأثیر قرار می‌دهد:
• پنهان‌ماندن حقیقت: سانسور و محدودیت رسانه‌ها زمینه‌ی تحریف واقعیت‌ها، انتشار اطلاعات نادرست و پنهان‌ماندن نقض حقوق بشر را افزایش می‌دهد.
• تضعیف عدالت و پاسخگویی: هنگامی که خبرنگاران نتوانند درباره‌ی فساد و سوءاستفاده از قدرت گزارش دهند، امکان دادخواهی قربانیان کاهش می‌یابد.
• گسترش ترس و خودسانسوری: تهدید و زندانی‌شدن خبرنگاران، دیگران را نیز از انتشار گزارش‌های حساس بازمی‌دارد.
• ازبین‌رفتن شواهد و حافظه‌ی جمعی: فشار بر رسانه‌ها و مهاجرت خبرنگاران، مستندسازی نقض حقوق بشر را دشوارتر می‌کند؛ به‌ویژه در مورد زنان، اقلیت‌ها و گروه‌های به‌حاشیه‌رانده‌شده.
مطالبات روشن و اقدام‌های عملی
۱. آزادی خبرنگاران زندانی و پایان‌دادن به بازداشت‌های خودسرانه
خبرنگارانی که به دلیل فعالیت حرفه‌ای یا بیان مسالمت‌آمیز خود زندانی شده‌اند، باید فوراً و بدون قیدوشرط آزاد شوند. شکنجه، تهدید و محروم‌کردن خبرنگاران از فعالیت حرفه‌ای باید متوقف شود.
۲. مستندسازی مستقل و پاسخگویی عاملان
ملل متحد و نهادهای مستقل حقوق بشری باید موارد نقض حقوق خبرنگاران را مستند کنند، از شواهد حفاظت کنند و برای تحقیقات مستقل و پیگیری قضایی عاملان و آمران اقدام کنند. هیچ‌کس نباید صرفاً به دلیل موقعیت یا قدرت خود از پاسخگویی در برابر عدالت مصون بماند.
۳. حفاظت از خبرنگاران افغانستانی در ایران و پاکستان
دولت‌های ایران و پاکستان باید از بازگرداندن اجباری خبرنگارانی که در معرض خطر جدی آزار و شکنجه‌اند خودداری کنند و دسترسی آنان به حمایت حقوقی را تضمین سازند. کمیساریای عالی ملل متحد در امور پناهندگان و سایر نهادهای مسئول باید برای حفاظت اضطراری و فراهم‌کردن مسیرهای امن اسکان مجدد اقدام کنند.
۴. حمایت پایدار از رسانه‌های مستقل
نهادهای بین‌المللی و سازمان‌های حامی رسانه‌ها باید حمایت مالی و فنی از رسانه‌های مستقل افغانستان را افزایش دهند؛ از جمله از طریق کمک اضطراری، آموزش امنیت دیجیتال، مشاوره‌ی حقوقی و فراهم‌کردن امکانات لازم برای ادامه‌ی فعالیت خبرنگاران در داخل و خارج از کشور.
۵. حفاظت ویژه از زنان خبرنگار
تهدیدهای جنسیتی، آزار آنلاین و تلاش برای حذف زنان از فضای رسانه‌ای باید به طور جدی پیگیری شود. زنان خبرنگار باید به حمایت حقوقی، امکانات امن فعالیت حرفه‌ای و فرصت‌های برابر دسترسی داشته باشند.
۶. فشار دیپلماتیک و نظارت مستمر
دولت‌ها و نهادهای بین‌المللی باید نقض آزادی رسانه‌ها را در تعاملات دیپلماتیک و گزارش‌های رسمی خود پیگیری کنند. این اقدامات نباید به بیانیه‌های نمادین محدود بماند؛ بلکه باید مسئول مشخص، برنامه اجرایی و سازوکار ارزیابی نتایج داشته باشد.
سخن پایانی
در دوم نوامبر، تأکید بر پایان‌دادن به معافیت از مجازات برای جنایات علیه خبرنگاران باید با اقدام عملی همراه باشد. در افغانستان، خبرنگاران برای گفتن حقیقت و بازتاب رنج مردم با سرکوب مواجه‌اند؛ در ایران و پاکستان نیز شماری از خبرنگاران افغانستانی در تبعید، هم‌چنان با ناامنی و بلاتکلیفی دست‌وپنجه نرم می‌کنند.
شجاعت خبرنگاران نباید بهانه‌ای برای پذیرفتن خطرهایی باشد که بر آنان تحمیل می‌شود. مسئولیت جامعه‌ی جهانی، تنها ستایش شجاعت آنان نیست؛ بلکه حفاظت از جان و آزادی‌شان، حمایت از رسانه‌های مستقل و پاسخگو ساختن عاملان جنایات علیه خبرنگاران است.
مطالبات ما روشن است: آزادی خبرنگاران زندانی، پایان‌دادن به سانسور و سرکوب، حفاظت از خبرنگاران در داخل و خارج از افغانستان و تضمین پاسخگویی عاملان و آمران جنایات علیه آنان.
خبرنگاری جرم نیست؛ حقیقت‌گویی تهدیدی علیه جامعه نیست. تهدید واقعی، قدرتی است که از آشکارشدن حقیقت می‌ترسد.
آزادی رسانه‌ها با بیانیه حفظ نمی‌شود؛ این آزادی به اقدام عملی، حمایت مستمر و عدالت نیاز دارد.
